بود ، صحيح نبود كه بفرمايد : « لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِه » براى اينكه در اين صورت براى حكمش دنبال كننده اى مىبود ، و كسى بود كه رعايت مصلحت را در كارها و در حكم ، بر او واجب كند . و نيز صحيح نبود بفرمايد : « يفعل ما يشاء » زيرا كه در اين صورت ديگر نمىتوانست هر چه مىخواهد بكند ، بلكه تنها كارى را مىتوانست انجام دهد كه داراى مصلحت باشد .
و در باره اينكه كارها و احكامش همه بر طبق مصلحت است مىفرمايد : « قُلْ إِنَّ اللَّه لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ » « 1 » و نيز مىفرمايد : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّه وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ » « 2 » و همچنين آيات ديگرى كه احكام خداى را به وجوهى از حسن و مصلحت تعليل مىكند .
* ( « قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِه لَقُضِيَ الأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ » ) * يعنى اگر مىتوانستم خواسته هاى بيجاى شما را عملى سازم و معجزه پيشنهادى شما را كه اگر به هر پيغمبرى نازل شود قطعا كار او و قومش را يكسره مىكند ، جامه عمل بپوشانم ، ناچار كار من و شما نيز يكسره گشته و يكى از ما دو طرف دعوا ، نجات يافته و طرف ديگر هلاك و دچار عذاب مىشد ، و معلوم است كه در اين ميان ، تنها شما معذب و هلاك مىشديد ، چون ستمكار شمائيد و عذاب الهى هم شامل حال ستمكاران است . زيرا خداى سبحان منزه تر از آن است كه ستمكار را از غير ستمكار نشناخته و مرا به جاى شما عذاب كند .
پس در اينكه فرمود : * ( « وَاللَّه أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ » ) * يك نوع كنايه و تعليلى به كار رفته و معنايش اين است كه شما معذب خواهيد بود ، براى اين كه ظالميد ، و عذاب الهى جز به ظالمين كارى ندارد . و اين جمله اشاره است به مطلبى كه در آيه « قُلْ أرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّه بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ » « 3 » گذشت .
* ( « وَعِنْدَه مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ . . . » ) *
مفسرين در باره وجه اتصال اين آيه به ما قبل آن گفتهاند : از آنجايى كه در آخر آيه قبلى داشت : * ( « وَاللَّه أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ » ) * ، از اين جهت براى مزيد بيان فرمود : خزينه هاى غيب يا كليدهاى آن ، نزد خداى سبحان است ، و كسى را جز او از آن آگهى و علم نيست ، و او است
هامش
( 1 بگو به درستى كه خداوند به كار زشت امر نمىكند . سوره اعراف آيه 28
( 2 ) اى كسانى كه ايمان آوردهايد دعوت خدا و رسول را به دينى كه مايه زندگى شما است ، بپذيريد . سوره انفال آيه 24
( 3 ) سوره انعام آيه 47