باشد و مانند موجودات خارجى در مسير حقيقت قرار بگيرد . به عبارت ديگر ، اين جهات و مصالح معانيى هستند كه از اعيان خارجى انتزاع شده و متفرع بر آنها هستند ، و اعمال و احكام مجعوله ما متفرع بر اين جهات و محكوم آن و متاثر از آنند . به خلاف افعال و احكام خداى تعالى كه خودش وجود خارجى است ، همان وجودى است كه ما از آن حسن و مصلحت را انتزاع كرده و افعال خود را متفرع بر آن مىنمائيم ، با اين حال چگونه ممكن است كه افعال و احكام او متفرع بر جهات مزبور و محكوم آن و متاثر از آن باشد - دقت بفرمائيد - .
با اين بيان اين معنا روشن شد كه جهات حسن و مصلحت و امثال آن ، با اينكه در افعال خداى تعالى و احكامش و در افعال ما و احكام عقلائيمان موجود است در عين حال نسبت به افعال و احكام ما مؤثر و حاكم و به عبارت ديگر داعى و علت غايى است ، و نسبت به افعال و احكام خداى تعالى حكومت و تاثير نداشته بلكه لازم لا ينفك آن و يا به عبارت ديگر فوائدى عمومى است كه مترتب بر آن مىشود . آرى ما از جهت اينكه از عقلا هستيم هر كار و هر حكمى كه مىكنيم براى اين مىكنيم كه ناقصيم ، و بدان وسيله خير و سعادتى را كه فاقديم ، تحصيل مىنمائيم ، و اما خداى تعالى هر كارى و هر حكمى كه مىكند براى اين نيست كه چيزى را كه تا كنون نداشته كسب نمايد ، بلكه براى اين است كه او خدا است ، و اگر مىگوئيم كارهاى خداى تعالى هم مانند كارهاى ما داراى جهات حسن و مصلحت است ، اين فرق هم هست كه افعال ما مورد بازخواست خداى تعالى و معلل به نتايج و مصالح است ولى افعال او مورد بازخواست كسى واقع نشده و معلل به غايت و نتيجه اى كه خدا بعد از نداشتن داراى آن شود ، نيست ، بلكه هر كارى كه مىكند ، خود آن كار و آثار و لوازمش همه براى او مكشوف است - در اين نكته دقت بيشترى كنيد - .
آيات كريمه قرآن هم اين فرق را تاييد نموده و در باره اينكه خداوند محكوم اين جهات نيست ، مىفرمايد : « لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ » « 1 » و نيز مىفرمايد : « لَه الْحَمْدُ فِي الأُولى وَالآخِرَةِ وَلَه الْحُكْمُ » « 2 » و نيز مىفرمايد : « وَيَفْعَلُ اللَّه ما يَشاءُ » « 3 » و نيز مىفرمايد : « وَاللَّه يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِه » « 4 » و اگر كارهاى خداى تعالى هم مانند كارهاى عقلايى ما
هامش
( 1 ) خداوند در آنچه مىكند بازخواست نمىشود ، بلكه آنان مورد سؤال و بازخواست قرار خواهند گرفت . سوره انبياء آيه 23
( 2 ) ستايش در دنيا و آخرت و حكومت بر هر چيز مخصوص او است . سوره قصص آيه 70
( 3 ) و خدا هر چه بخواهد مىكند . سوره ابراهيم آيه 27
( 4 ) خدا حكم مىكند و كسى نيست كه دنبال كننده حكم او باشد . سوره رعد آيه 41