شده است ، قبلا روى سخن با مؤمنين داشت ، و مىفرمود : « ما أَصابَكُمْ . . . » در اين آيه روى سخن متوجه شخص رسول خدا ( ص ) نموده و مىفرمايد : « گمان مكن كه . . . »
وجه اين التفات همان است كه در خلال اين آيات مكرر ذكر كرديم ، احتمال هم دارد كه خطاب در اين آيه تتمه خطاب در جمله : * ( « فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ » ) * باشد ، كه در اين صورت بايد كلمه « تحسبن » را با ضمه با بخوانيم تا صيغه جمع مخاطب باشد و معناى آن با آخر آيه قبلى چنين شود : « بگو مرگ را از خود دور كنيد و گمان مكنيد آنها كه كشته مىشوند . . . » .
و مراد از موت باطل شدن شعور و فعل است ، و لذا در توضيح كلمه « احيا » از هر دو نمونه اى آورد ، و فرمود : زندهاند و روزى مىخورند ، و خوشحالند ، روزى خوردن نمونه فعل و « فرح » نمونه و اثرى از شعور است زيرا خوشحال شدن ، فرع داشتن شعور است .
* ( « فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّه . . . » ) *
كلمه « فرح » ضد كلمه « حزن » است ، و كلمه « بشارت » و « بشرى » به معناى هر خيرى است كه تو را خوشحال كند ، و كلمه « استبشار » به معناى اين است كه در طلب اين باشى كه با رسيدن خيرى و بشرايى خرسندى كنى و معناى جمله اين است كه كشته شدگان در راه خدا هم از نظر رسيدن خودشان به فضل خدا و ديدن آن فضل خوشحالى مىكنند و هم در طلب اين خبر خوش هستند كه رفقاى عقب مانده شان نيز به اين فضل الهى رسيدند ، و آنها نيز خوفى و اندوهى ندارند .
از اين بيان دو نكته روشن مىشود ، يكى اينكه كشته شدگان در راه خدا از وضع مؤمنين برجسته كه هنوز در دنيا باقى ماندهاند خبر دارند ، و دوم اينكه منظور از اين بشارت همان ثواب اعمال مؤمنين است كه عبارت است از نداشتن خوف و نداشتن اندوه و اين بشارت به ايشان دست نمىدهد مگر با مشاهده ثواب نامبرده در آن عالمى كه هستند ، نه اينكه خواسته باشند با موفق شدن به شهادت استدلال كنند بر اينكه در قيامت خوف و اندوهى نخواهند داشت ، چون آيه در مقام اين است كه بفرمايد پاداش خود را مىگيرند نه اينكه بعد از شهادت تازه استدلال مىكنند كه در قيامت چنين و چنان خواهيم بود .
پس اين آيه شريفه دلالت دارد بر اينكه انسان بعد از مردن تا قبل از قيامت باقى و زنده است و ما بحث در اين باره را به طور مفصل در بحث برزخ يعنى در تفسير آيه : « وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّه أَمْواتٌ » « 1 » گذرانديم .
هامش
( 1 ) « سوره بقره آيه : 154 » .