گفتيم مراد از جمله : * ( « قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ » ) * اين است كه اين مصيبت از ناحيه خود شما پيش آمد ، كه در جنگ بدر فديه گرفتيد ، و شرط كرديد با خدا آنچه را كه شرط كرديد ، ( يعنى حاضر شديد به جاى هفتاد فديه كه از هفتاد اسير گرفتيد در جنگ ديگرى كه پيش مىآيد هفتاد كشته بدهيد ) ، و اما وجه اول ( كه بگوئيم معناى آيه اين است كه سبب قريب و جزء اخير علت آمدن اين مصيبت مخالفت با عبد اللَّه بن جبير و خالى كردن مراكز بود ) ، با ظاهر آيه مورد بحث نمىسازد ، براى اينكه در آيه مورد بحث سبب مصيبت را اذن خدا دانسته ، و اين خود روشن است . پس بنا بر آنچه ما گفتيم توجه دادن به اينكه رسيدن مصيبت مستند به اذن خدا است ، خود به منزله بيانى است براى جمله : * ( « هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ . . . » ) * و هم توطئه و زمينه ساز است براى ضميمه كردن جمله : * ( « وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ . . . » ) * ، چون با انضمام آن راه براى پرداختن به حال منافقين و سخنانى كه گفتهاند ، و جواب به آن و بيان حقيقت اين مرگ ، يعنى كشته شدن در راه خدا هموار مىشود .
* ( « أَوِ ادْفَعُوا . . . » ) *
يعنى اگر در راه خدا جنگ نمىكنيد حد اقل از ناموستان و از جانتان دفاع كنيد و در جمله : * ( « هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلإِيمانِ » ) * ، حرف « لام » به معناى حرف « الى » آمده ، ( و معناى جمله اين است كه ايشان امروز به كفر نزديكترند تا به ايمان ) ، البته نزديكتر بودنشان نسبت به كفر صريح بوده ، نه كفر درونى و نفاق ، چون با اين عملشان در نفاق واقع شدند .
و اگر در جمله * ( « يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ . . . » ) * كلمه ( افواه - دهنها ) را آورد ، ( با اينكه انسان هميشه با دهن سخن مىگويد و احتياجى به آوردن اين كلمه نبود ) براى اين بود كه اولا تاكيد كند كه سخنى كه گفتند از زبانشان تجاوز نكرد ، و ثانيا در مقابل قلوب قرار گرفته باشد ، چون بين افواه و قلوب تقابل هست .
* ( « الَّذِينَ قالُوا لإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا . . . » ) *
مراد از كلمه « اخوانهم » برادران نسبى ايشان است كه همان كشتگان باشند ، و اگر خصوص برادران را ذكر كرد براى اين بود كه با انضمام اين جمله با جمله : « و قعدوا » سرزنش و توبيخ بر آنان شديدتر باشد ، و بفهماند كه از يارى برادران خود كوتاهى كردند ، و در خانه ها نشستند تا در نتيجه برادرانشان در ميدان جنگ به آن وضع فجيع كشته شدند و جمله : « فادرؤا » جواب از همان سخنى است كه گفتند ، و كلمه « درأ » كه مصدر فعل : « ادرؤا » است به معناى دفع است .
* ( « وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّه أَمْواتاً . . . » ) *
در اين آيه شريفه التفاتى از خطاب به مؤمنين به خطاب به رسول خدا ( ص )
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 93
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٩٣