البته در اين ميان وجهى ديگر هست كه ظهور سياق در تفريع جمله : « فاثابكم . . . » بر ما قبل با آن مساعدتر است ، و آن اين است كه غم عبارت باشد از همان معنايى كه جمله : « اذ تصعدون . . . » متضمن آن است ، و مراد از كلمه : « بغم » نتيجه اى باشد كه از تنازع و نافرمانى تيراندازان حاصل شد ، يعنى مسلط شدن مشركين از پشت سر بر مسلمانان ، و حرف « با » در كلمه « بغم » سببيت باشد ، و اين معناى خوبى است و بنا بر آن معنا مراد از جمله : * ( « لِكَيْلا تَحْزَنُوا . . . » ) * اين خواهد بود كه ما حقيقت امر را براى شما بيان مىكنيم ، تا محزون نشويد . . . ،
هم چنان كه نظير اين معنا را صريحا در آيه زير بيان نموده ، مىفرمايد : « ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها ، إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّه يَسِيرٌ ، لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ ، وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ » « 1 » .
با اين معنايى كه ما براى آيه كرديم نظم آيه و همسياقى جمله هاى پشت سر هم آن درست مىشود ، ولى مفسرين احتمالهاى بسيارى در آيه شريفه دادهاند ، هم از حيث اينكه جمله « فاثابكم . . . » به كجا عطف شده ؟ و هم از حيث اينكه معناى غم اول و دوم چيست ؟ و هم در اينكه حرف « با » چه معنا دارد ؟ و هم اينكه جمله « لكيلا . . . » چه ارتباطى به ما قبل خود دارد ؟
ولى نتوانستهاند معناى مستقيمى ارائه دهند ، و چون در نقل آن اقوال و بحث پيرامونش فايده اى نبود از آن صرف نظر كرديم .
و بنا بر اين دو معنايى كه ما احتمال داديم مراد از « ما فات » در جمله : * ( « لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ » ) * غلبه و غنيمت و مراد از جمله * ( « ما أَصابَكُمْ » ) * كشته شدن و مجروح گشتن است .
* ( « ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ » ) * كلمه « أمنة » با فتحه همزه و فتحه ميم و نيز فتحه نون به معناى آرامش خاطر از جهت داشتن امنيت است ، و كلمه : « نعاس » به معناى گرم شدن پلك چشم و سست شدن بدن قبل از خواب رفتن است كه در حقيقت خوابى خفيف است و در فارسى آن را چرت زدن مىگوئيم ، و اين كلمه در آيه مورد بحث بدل است از كلمه « أمنة » ، چون عادتا ملازمه هست ميان امنيت و نعاس ، و چه بسا احتمال داده باشند كه كلمه : « امنة » جمع كلمه آمن است ، مانند كلمه « طلبة » كه جمع كلمه « طالب » است و در اين صورت حال از ضمير در « عليكم » خواهد بود و كلمه « نعاسا » مفعول كلمه « انزل » است ، و مصدر « غشيان » كه فعل « يغشى » مشتق از آن
هامش
( 1 ) هيچ مصيبتى در خارج و در داخل نفس شما به شما نمىرسد مگر آنكه قبل از قطعى كردنش در كتابى نوشته بوديم ، آرى محققا اين براى ما آسان است ، و اين مصائب را بدان جهت مىنويسيم كه ديگر در برابر آنچه از شما فوت شود ناراحت نشويد ، و در برابر آنچه خدا به شما مىدهد شادى نكنيد . « حديد : 23 » .