خبر كشته شدن رسول خدا ( ص ) بعد از شكست و فرار كردن مسلمانان منتشر شده ، ( چون با شنيدن صداى رسول خدا ( ص ) معنا نداشته است كه احتمال دهند كه آن جناب كشته شده و يا اين خبر را باور كنند ) . * ( « فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ ، وَلا ما أَصابَكُمْ . . . » ) *
يعنى سپس خداى تعالى به تلافى و پاداش غمى كه داشتيد ( كه چرا غنيمتها از دستمان رفت ؟ و چرا اين همه كشته داديم ) ؟ غمى ديگر به شما داد و آن اندوه از اين بود كه چرا به مال دنيا طمع بستيم ؟ و رسول را يارى نكرديم ؟ اين اندوه را به شما داد تا از آن اندوه منصرف شويد ، و از اينكه فرمود « اثابكم - پاداشتان داد » معلوم مىشود غم اولى نعمتى از ناحيه خداى تعالى بوده ، به دليل اينكه فرمود : اين غم را به شما داديم تا غم مخوريد بر آنچه از دست دادهايد ، و بر آنچه بر سرتان آمده ، چون خداى تعالى در كتاب مجيدش اين قسم اندوه را مذمت كرده و فرموده : « لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ » « 1 » .
پس اين غمى كه ايشان را از آن اندوه ناپسند منصرف ساخت نعمت و موهبتى بوده است ، و عبارت بوده از اندوه ندامت از اعمالى كه كردهاند ، و حسرتى كه از فوت نصرت ناشى از فشل به ايشان دست داد ، و در اين صورت غم دوم در جمله : * ( « غَمًّا بِغَمٍّ » ) * غم ناشى از اندوه نامبرده است ، و حرف « با » در آن بدليه است و معناى عبارت اين است كه خداى تعالى اين پاداش را به شما داد ، كه اندوه ناشى از فوت نصرت ، و ورود مصيبتهايتان را مبدل كرد به اندوه ناشى از ندامت و حسرت از آن فشل و فرار كه مرتكب شديد .
و نيز ممكن است كه جمله : « فاثابكم » متضمن معناى ابدال باشد ، كه در نتيجه معنا چنين مىشود : « پس خداى تعالى غم حزن شما را مبدل كرد به غم ندامت و حسرت ، تا پاداشتان داده باشد » و در اين صورت معناى دو غم بر عكس مىشود ، ( يعنى غم اول غم ثواب و نعمت و موهبت ، و غم دوم غم حزن مىشود ) .
و بنا بر هر دو معنا ، جمله : « فاثابكم . . . » فرع قرار گرفته براى جمله : * ( « وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ . . . » ) *
و جمله بعديش هم كه مىفرمايد : * ( « ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ » ) * به بهترين وجه اتصال و ترتيب دارد ، بدين قرار كه خداى تعالى از شما عفو كرد ، و در نتيجه غمى را به عوض غمى ديگر به شما پاداش داد ، تا شما را از اندوهى كه برايتان نمىپسندد محفوظ بدارد ، و در آخر و بعد از دادن غم پسنديده ، آرامش و چرتى را هم بر شما نازل فرمود .
هامش
( 1 ) تا در برابر آن چه از دست مىدهيد غم مخوريد . ( حديد : 23 )