بنا بر اين پس اين كه فرمود : * ( « ما فَعَلُوه إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ » ) * وارد در مورد اخبار است ، اخبار از حال آن هيات مجتمعه به اين كه احكام و تكاليف حرجى و دشوار را امتثال نمىكنند ، چون با محبوب دل آنان ضديت و با چيزى كه دلهايشان و ديارشان به آن بسته است برخورد دارد و استثناى عده قليل براى دفع توهم است .
در نتيجه معناى آيه اين مىشود كه اگر ما مىنوشتيم ( يعنى واجب مىكرديم ) بر آنان كه يكديگر را به قتل برسانند ، و از شهر و ديار خود كه با آن انس دارند خارج شوند اين واجب را انجام نمىدهند ، و چون جمله انجام نمىدهند كليت و استغراق را مىرسانيد ، و شنونده مىپنداشت حتى يك نفر هم مؤمن حقيقى و تسليم واقعى در برابر فرمان خداى تعالى در ميان آنان وجود ندارد ، براى دفع اين توهم عده اى قليل را استثنا كرد ، هر چند كه حكم اصلا شامل آن عده نمىشود چون حكم در باره افراد نبود ، بلكه در باره هيات اجتماعيه ( بدان جهت كه مجتمع است ) بود ، و ليكن چون به تبع هيات افراد هم داخل مىشدند اين استثنا را آورد .
از اينجا روشن مىشود كه مراد از قتل ، قتل دسته جمعى يكديگر است ، و مراد از بيرون شدن نيز بيرون شدن و جلاى وطن كردن جمعى از ميان جمعى ديگر است ، خلاصه حكم همه اش مربوط به مجتمع است ، نه اين كه هر فردى خودش خود را بكشد ، و يا هر فردى از خانه و زندگيش بيرون شود ، هم چنان كه در آيه شريفه : « فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ » « 1 » كه در باره بنى اسرائيل است منظور قتل دسته جمعى است ، و مقصود به خطاب جماعت است نه فرد .
* ( « وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِه لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً » ) * در اين آيه شريفه تعبيرى كه در آيه قبلى بود عوض شده ، در آنجا تعبير كتابت آمده بود ، مىفرمود : * ( « وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا . . . » ) * ، و در اين آيه همان را به عبارت « يوعظون » تعبير فرموده ، و اين اشاره است به اين احكام نامبرده هر چند به صورت امر و كتابت يعنى دستور وجوبى صادر شده است ليكن اشاراتى است به چيزى كه صلاح و سعادتشان را تامين مىكند ، پس در حقيقت مواعظ و نصايحى است كه در آن خير و صلاح آنان منظور است .
* ( « لَكانَ خَيْراً لَهُمْ » ) * يعنى اگر موعظتى كه به ايشان شد عمل مىكردند برايشان بهتر بود ، و معلوم است كه اين بهترى مربوط به همه سرنوشتهاى آنان است ، چه سرنوشت دنيايىشان و چه سرنوشت آخرتيشان ، براى اين كه خير آخرت منفك از خير دنيا نيست ، بلكه آن را به دنبال دارد * ( « وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً » ) * يعنى عمل به اين مواعظ نفوس و دلهايشان را برايمان استوارتر مىكرد براى
هامش
( 1 ) سوره بقره آيه : 54 .