رسول خدا ( ص ) را نام برده ، و فرموده : ( به پروردگارت سوگند كه ايمان نمىآورند مگر وقتى كه تو را در اختلافات خود حكم قرار دهند ) ، در نتيجه به ذهن مىرسد كه مساله مخصوص احكام تشريعى خداى تعالى است ليكن مساله منحصر به آن نيست ، چون به قول معروف مورد ، مخصص نيست در آيه شريفه سخن از اين رفته بود كه مسلمانان نبايد به غير رسول اللَّه ( ص ) مراجعه كنند ، با اين كه خدا بر آنان واجب فرموده كه تنها به او رجوع كنند قهرا احكام تشريعى مورد گفتگو قرار مىگيرد ليكن مساله تسليم منحصر به آن نيست ، بلكه معناى آيه عام است ، و شامل احكام تشريعى خدا و رسول و احكام تكوينى خداى تعالى هر دو مىشود كه توضيحش از نظر خواننده گذشت .
بلكه از اين هم عمومىتر است و شامل قضاى رسول خدا ( ص ) يعنى داورى آن جناب و حتى همه روشهايى كه آن جناب در زندگيش سيره خود قرار داده مىشود ، و مسلمانان ( اگر ايمانشان مستعار و سطحى نباشد ) ، بايد اعمال آن جناب را سيره خود قرار دهند ، هر چند كه خوشايندشان نباشد .
پس هر چيزى كه به نحوى از انحا و به وجهى از وجوه انتسابى به خدا و رسول او ( ص ) داشته باشد ، چنين مؤمنى نمىتواند آن را رد كند ، و يا به آن اعتراض نمايد و يا از آن اظهار خستگى كند و يا به وجهى از وجوه از آن بدش آيد ، چون اثر در همه مشترك است ، و مخالفت در همه آنها ناشى از شرك است ، البته به مراتبى كه در شرك هست ، و به همين جهت است كه خداى تعالى فرموده : « وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّه إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ » « 1 » * ( « وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ ) * . . . * ( ما فَعَلُوه إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ » ) * در تفسير آيه « وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّه بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا » « 2 » گفتيم : تركيب آيه دلالت دارد بر اينكه حكم مذكور در آيه مربوط است به هيات اجتماعيه اى كه از افراد حاصل مىشود ، و نامش را مجتمع مىگذاريم و اين كه اگر اندكى را استثنا كرد ، و فرمود : * ( « إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ » ) * ، براى اين بوده كه كسى توهم نكند حكم استغراقى است ، و تمامى افراد بشر را شامل مىشود ، و لذا اين استثنا به استثناى منفصل شبيه تر است ، تا استثناى متصل ، و يا چيزى است برزخ ميان استثناى متصل و منفصل ، چون داراى دو جنبه است ، ( از نظر اين كه حكم رفته است روى هيات اجتماعى استثنا بردار نيست ، و استثناى منفصل است ، و از نظر اين كه بالآخره پر حكم افراد را هم مىگيرد ، استثنا متصل است ) .
هامش
( 1 ) و اكثرشان به خدا ايمان نمىآورند مگر آنكه در عين حال مشرك نيز هستند ( سوره يوسف آيه 106 ) .
( 2 ) سوره نساء آيه 46 .