افراد مىرسد ، در نتيجه ابهام آوردن و معين نكردن آن افرادى كه مشمول سخط الهى مىشوند ، در تهديد و تخويف مؤثرتر بود ، چون وصفى كه از ايشان كرد بر اساس ابهامش قابل انطباق بر يك يك افراد قوم مىشود ، و در نتيجه احدى ايمن از آن نيست كه اين عذاب شديد او را نگيرد ، و اين طور سخن گفتن در مقام تهديد و تخويف شايع است . و در اينكه فرمود : « او نلعنهم » از آنجا كه ضمير جمع مخصوص صاحبان عقل را به كار برد و آن را به كلمه « وجوها » برگردانيد ، اشاره و يا تصريح است به اين كه مراد از وجوه ، انسانها است ، انسانهايى كه رو به سوى مقاصد و اهداف خود دارند ، و بنا بر اين احتمالى كه بعضى از مفسرين در معناى آيه شريفه دادهاند و گفتهاند : مراد اين است كه صورتهايشان را به طرف پشت بر مىگرداند ، احتمالى ضعيف خواهد بود ، و بر خلاف آن اين احتمال قوى مىشود كه مراد از برگرداندن وجوه به ادبار ، برگرداندن جان از حال استقامت در فكر و درك واقعيات بر واقعيتش ، به حال اعوجاج و انحطاط فكرى است ، به طورى كه هيچ حقى و حقيقتى را مشاهده نكند ، مگر آن كه از آن متنفر گشته اعراض نمايد ، و هيچ باطلى را نبيند مگر آن كه به آن متمايل گشته شيفته اش شود .
و اين خود نوعى تصرف الهى به عنوان كيفر و عذاب است ، و نظير آن در آيه زير آمده مىفرمايد : « وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِه أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ » « 1 » .
پس از آنچه گذشت روشن گرديد كه مراد از طمس وجوه در آيه شريفه نوعى تصرف الهى در دلها است ، كه باعث مىشود طبع دل كه در باب ايمان به خدا و آياتش پذيرفتن حق و گريز از باطل است ، برگردد ، و در نتيجه باطل و گريزان از حق شود ، هم چنان كه اول آيه مؤيد اين معنا است كه فرمود : ( به آنچه ما نازل كرديم با اين كه مصدق كتاب آسمانى شما است ايمان بياوريد ، قبل از اين كه پاى طمس به ميان آيد . . . ) و نيز روشن شد كه مراد از لعن كه در آيه آمده ، مسخ است .
ولى ساير مفسرين حرفهاى ديگرى زدهاند ، از آن جمله گفتهاند : مراد از طمس وجوه اين است كه صورتها به طرف عقب بر گردد ، و اين در آخر الزمان و يا در روز قيامت خواهد شد ، و اين حرف درست نيست ، براى اين كه با جمله : * ( « أَوْ نَلْعَنَهُمْ » ) * منافات دارد ، كه بيان منافاتش
هامش
( 1 ) دلهايشان را زير و رو و يا بگو پشت و رو - مىكنيم همانطور كه در نوبت اول ايمان نياوردند و در طغيانشان رها مىكنيم تا هم چنان سرگردان بمانند . سوره انعام آيه 110 .