كه در آخرت نافع باشد ، آن هم نه يك نفع و دو نفع بلكه همه منافع را تامين كند ، و آن عبارت است از قلب سليم كه از جنس مال و اولاد نيست .
البته منقطع بودن استثنا در اين آيه ، نظر ما است ، و اين با سياق آيه سازگارتر از آن است كه بگوييم استثناى متصل است ، و همچنين اصلى و احترازى بودن قيد ( بالباطل ) نيز نظر ما است ، هم چنان كه در آيه : « وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ » « 1 » اين قيد اصلى و احترازى است .
بنا بر نظريه ما آيه شريفه به معاملات صحيح و اموال مشروعى كه از غير ناحيه معامله و تجارت به دست مىآيد ، و ملك انسان و مباح براى او مىشود ، نظير بخشش ، و صلح و جعاله ، و مهر و ارث و امثال آن تخصيص نمىخورد .
حال ببينيم ديگران چه گفتهاند ؟ بعضى گفتهاند استثناى متصل و قيد « بالباطل » توضيحى است ، نه اصلى و احترازى ، و اين قيد توضيحى را براى آن آورده كه حال مستثنى منه را بعد از خارج شدن مستثنى و تعلق نهى بيان كند ، و تقدير كلام چنين است « لا تاكلوا اموالكم بينكم ، الا ان تكون تجارة عن تراض منكم فان غيره اكل بالباطل » ، ( اموال خود را در بين خود جز از راه تجارت مخوريد ، زيرا خوردن مال از غير راه تجارت ، خوردن به باطل است ) .
مفسر نامبرده سپس مثال مىآورد و مىگويد : وضع اين آيه مثل اين است كه بگويى :
يتيم را به ظلم مزن مگر آنكه در رابطه با تاديب و تربيت او باشد ، و ليكن اين قسم سخن گفتن هر چند در بين اهل لسان جايز و معروف است ليكن خواننده عزيز توجه فرمود كه سازگارتر به سياق و زمينه آيه اين است كه استثناى منقطع باشد .
بعضى ديگر گفتهاند : مراد از نهى از خوردن مال به باطل اين است كه مال را در مصرفى كه خداى تعالى آن را نمىپسندد خرج نكنند ، و مراد از تجارت ، خرج كردن مال در مواردى است كه خداى تعالى را خوش آيد .
بعضى ديگر گفتهاند آيه شريفه در اين مقام است كه بفرمايد : به طور مطلق خوردن مال غير بدون عوض حرام است ، چون مىبينيم در صدر اسلام بعد از آن كه اين آيه نازل شد ديگر هيچ كس نزد كسى غذا نخورد ، حتى ميهمان نيز جرات نكرد طعام ميزبان را بخورد ، زيرا خوردن حلال به حكم اين آيه منحصر شده بود به تجارت و چون اين حكم مردم را به حرج انداخته بود به وسيله آيات سوره نور نسخ شد ، كه در آن مىفرمايد : « وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ ، -
هامش
( 1 ) سوره بقره آيه 188 .