است ) نيازى به توضيح بيشتر ندارد .
و ثانيا بر مىآيد كه آيه شريفه در مقام بيان توبه بطور عموم است ، چه اينكه بنده خدا با ايمان آوردنش از كفر و شرك توبه كند ، و چه بعد از ايمان آوردنش به وسيله اطاعت از معصيت توبه كند ، چون قرآن كريم هر دو قسم برگشتن را توبه خوانده در برگشتن به معناى اول مىفرمايد : « الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَه يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِه وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ » « 1 » و در مورد برگشتن خداى به معناى دوم مىفرمايد : « ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ » « 2 » و اين آيه شريفه در باره آن سه نفر مسلمان نازل شد ، كه از شركت در امر جهاد تخلف كرده بودند .
دليل ديگر بر اينكه مراد از توبه در قرآن كريم توبه به معناى أعم است أعم از اينكه برگشت از شرك و كفر باشد ، يا برگشت از معصيت ، تعميمى است كه در آيه بعدى به چشم مىخورد ، چون در آن آيه كه مىفرمايد : * ( « وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ . . . » ) * هم متعرض حال كفار شده و هم حال مؤمنين ، و بنا بر اين مراد از جمله : * ( « يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ » ) * معنايى است عمومى ، و شامل حال كافر و مؤمن پس كافر هم در كفر ناشى از جهلش مانند مؤمن فاسق مصداق كسى است كه به جهالتش عمل سوء مىكند ، يا از اين بابت كه منظور از عمل اعم از عمل قلب و عمل بدنى است ، و كفر هم عمل قلب است ، و يا از اين بابت كه كفر باعث اعمال سوء بدنى مىشود ، پس مراد از جمله * ( « لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ » ) * هم كافر است و هم فاسق ، البته در صورتى كه كفر و فسقشان از جهالت باشد نه از عناد و طغيان .
و اما كلمه ( بجهالة ) ، منظور از اين جهل همان معناى لغوى كلمه است ، و جهل در لغت مقابل علم است ، چيزى كه هست از آنجايى كه مردم احساس مىكنند كه هر عملى كه از آنان صادر مىشود از روى علم و اراده شان صادر مىشود ، و چون اراده ، همواره ناشى از نوعى حب و شوق است ، چه اينكه فعل بحسب نظر عقلا فعلى باشد كه بايد در مجتمع صادر شود ، و يا فعلى باشد كه از نظر اجتماع نبايستى صادر شود و آنهايى كه در مجتمع عقل مميز دارند اقدام به عمل زشت نمىكنند و عملى كه نزد عقلا سزاوار نيست انجام نمىدهند ، از اين رو اين درك و
هامش
( 1 ) آنان كه عرش و اطرافيان آن را حمل مىكنند پروردگار خود را حمد و تسبيح گفته ، به وى ايمان مىآورند ، دائما به مراحل كاملترى از ايمان مىرسند - و براى كفارى كه ايمان آوردند طلب مغفرت نموده ، عرضه مىدارند پروردگارا رحمت و علمت همه چيز را فرا گرفته پس مردمى كه از كفر توبه كرده ايمان آورده و راه تو را پيروى مىكنند بيامرز ( سوره مؤمن آيه 7 ) .
( 2 ) سوره توبه آيه 118 .