مضمونى مستقل از مضمون دو آيه ديگر دارد ، و مشتمل است بر يكى از حقايق عاليه اسلام ، و از تعاليم مترقى قرآنى ، و آن عبارت است از حقيقت توبه و آثار و احكامش .
* ( « إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّه لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ » ) * كلمه ( توبه ) به معناى برگشتن است ، و در قرآن كريم هم در مورد خداى تعالى آمده و هم در مورد بندگان او هم چنان كه در آيه مورد بحث هر دو نوع توبه آمده است توبه خدا به معناى برگشتن خداى تعالى به رحمتش به بنده ، و توفيق توبه به بندگان دادن ، و توبه بنده عبارت است از ندامت از گناه ، و منصرف شدن از اعراض و روگردانى از عبادت ، و در اين كتاب مكرر گفتهايم كه توبه بنده به طورى كه از قرآن كريم فهميده مىشود محفوف است به دو توبه خدا .
توضيح اينكه : توبه عبد حسنه است ، و حسنه نيازمند به نيرو است ، و نيروى انجام حسنه از خدا است ، او است كه توفيق مىدهد ، يعنى اسباب فراهم مىسازد تا بنده موفق و متمكن از توبه بشود ، و بتواند از فرورفتگى در لجنزار گناه و دورى از خدا بيرون آيد ، و بسوى پروردگارش برگردد ، آن گاه وقتى اين موفقيت را يافت و به سوى خدا برگشت نيازمند به اين است كه خداى تعالى با يك رجوع ديگرش به رحمت و لطف و عفو و مغفرتش دل او را از لوث آن گناه پاك كند .
و اين دو بازگشت از خداى سبحان دو توبه است ، كه توبه عبد در بين آن دو قرار مىگيرد ، اينك به دو آيه زير كه اولى توبه اول خدا ، و آيه دوم توبه دوم خدا را خاطر نشان مىسازد ، توجه بفرمائيد : « ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا » « 1 » ، ( سپس به سوى ايشان بازگشت تا ايشان بسويش باز گردند ) : « فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ » « 2 » ( اين توبه كارانند كه من بسويشان بر مىگردم ) .
و اما اينكه فرمود :
* ( « عَلَى اللَّه لِلَّذِينَ » ) * لفظ ( على ) قبل از كلمه - اللَّه و لفظ ( لام ) قبل از - الذين - روى هم معناى نفع و ضرر را مىرساند ، وقتى مىگوئيم : « دارت الدائرة لزيد على عمرو » معنايش اين است كه اين پيش آمد به نفع زيد و بر ضرر عمرو تمام شد ، و نيز وقتى گفته مىشود : « كان السباق على فلان » معنايش اين است كه اين مسابقه به ضرر فلانى تمام شد ، و وجه اينكه دو كلمه ( على ) و ( لام )
هامش
( 1 ) سوره توبه آيه 118 .
( 2 ) سوره بقره آيه 160 .