بله گاهى مىشود كه معاند و لجوج دست از لجاجت و عناد و غلبه خواهى بر حق برداشته ، در برابر حق خاضع مىگردد ، و به ذلت عبوديت تن در مىدهد ، در اين هنگام كه مردم كشف مىكنند كه عناد او ناشى از جهالت بوده ، نه پستى فطرت ، و خبث ذات ، و در حقيقت هر معصيتى كه از آدم سر بزند جهالتى است از انسان ، و بنا بر اين ديگر براى عنوان كلى معاند مصداقى باقى نمىماند ، مگر يكى ، آن هم كسى است كه تا آخر عمر با داشتن سلامتى و عافيت از عمل زشت خود دست بر ندارد .
و از اينجا روشن مىشود كه چرا در آيه مورد بحث نزديك بودن توبه را قيد كرد و فرمود : * ( « ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ » ) * و معلوم مىشود كه اين قيد به ما مىفهماند عامل ارتكاب عمل زشت اگر جهالت باشد تا آخر زندگى انسان دوام نمىيابد ، و صاحبش را از اين كه روزى به تقوا و عمل صالح بگرايد نوميد نمىسازد ، و چون معاند و لجوج بر عمل زشت خود ادامه نمىدهد ، بلكه به زودى از آن عمل منصرف مىشود ، پس مراد از كلمه ( قريب ) عهد قريب و يا ساده تر بگويم ، فاصله نزديك است ، و منظور اين است كه گنه كار قبل از پيدا شدن علامتهاى آخرت و فرا رسيدن مرگ توبه كند .
و گرنه صرف توبه فائده اى ندارد هر معاند لجوج هر قدر هم عناد و لجاجت داشته باشد .
وقتى - به مرگ خود نزديك مىشود - در اثر ديدن وزر و و بال اعمال ننگينش از كرده خود پشيمان مىشود ، و از آنچه كرده بيزارى مىجويد ، اما اين ندامت به حسب حقيقت ندامت نيست ، او از طبيعت و هدايت فطرتش نادم نشده ، بلكه حيله اى است كه نفس شرير و حيله گرش براى نجاتش از و بال اعمالش انديشيده ، به دليل اينكه اگر فرضا از آن و بال مخصوص نجات يابد و مثلا مرگش فرا نرسد ، و بيماريش بهبودى يافته از لبه پرتگاه مرگ برگشته ، زندگى سالم خود را باز يابد ، دوباره به همان لجاج و عنادش و به همان اعمال زشتش بر مىگردد ، هم چنان كه قرآن در اين باره فرموده : « وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْه وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ » « 1 » .
دليل بر اينكه مراد از كلمه ( قريب ) قبل از پيدا شدن علامتهاى مرگ است ، آيه بعدى است كه مىفرمايد : * ( « وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ ) * - * ( قالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ » ) * .
و بنا بر اين جمله : * ( « ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ » ) * كنايه است از اينكه وقتى گناهى از آنان سر
هامش
( 1 ) و اگر از خطر مرگ برگردانده شوند بطور يقين به همان اعمالى كه از آن نهى شدهاند بر مىگردند چون كه در دعوى ندامتشان دروغگويند ( سوره انعام آيه : 28 )