مىزند در توبه كردن امروز و فردا و سهلانگارى نمىكنند ، و فرصت را از دست نمىدهند .
از آنچه گفتيم روشن شد كه هر دو قيد ، يعنى قيد ( بجهالة ) و قيد * ( « ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ » ) * احترازى است ، نه توضيحى ( نمىخواهد بفرمايد گناه همواره از روى جهالت است ، و همه گنه كاران بدون درنگ توبه مىكنند ، بلكه مىخواهد بفرمايد : گناهكارى دو جور است ، يكى از روى جهالت ، و ديگرى از روى عناد ، و توبه هم دو جور است ، يكى بدون درنگ ، و يكى پس از ديدن نشانه هاى مرگ و آن توبه اى قبول است كه بدون درنگ باشد ، و آن گناهى توبه مىپذيرد كه ناشى از جهل باشد ) ، چون توبه عبارت است از برگشتن بنده به سوى خداى سبحان ، و برگشتن به عبوديت او ، كه در اين صورت توبه خداوند به عبد نيز عبارت مىشود ، از اينكه خدا توبه بنده را بپذيرد ، و عبوديت جز در زندگى دنيا كه ظرف اختيار و موطن اطاعت و معصيت است ، تحقق نمىيابد ، و با ظهور نشانه هاى مرگ ، ديگر اختيارى براى بنده نمىماند ، و دو راهى اطاعت و معصيت ندارد ، تا راه اطاعت را انتخاب كند ، هم چنان كه خداى تعالى در باره اين موقعيت انسان فرموده : « يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً » « 1 » .
و نيز فرموده : « فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّه الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِه وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ » « 2 » و آياتى ديگر از اين قبيل هست .
و سخن كوتاه اينكه برگشت معناى آيه به اين است كه خداى سبحان تنها وقتى توبه گنه كار را مىپذيرد كه گنه كاريش ناشى از استكبار بر خدا و باعث دروغين شدن توبه و فقدان تذلل عبودى نبوده باشد ، و در امر توبه آن قدر امروز و فردا نكند كه فرصت از دست برود و نيز ممكن است قيد ( بجهالة ) قيد توضيحى باشد ، و معناى آن اين باشد ، توبه و رجوع خدا به بنده اش خاص گناه كاران است ، كه البته هيچ گناهى جز از جهل ناشى نمىشود ، چون گناه ، خود را به خطر انداختن و با عذابى اليم بازى كردن است ، كه جز از جاهل سر نمىزند ، و يا معنايش اين باشد كه گناه جز از جهل ناشى نمىشود ، جهل به كنه و حقيقت معصيت و جهل به كنه آثارى كه بر آن مترتب مىشود ، و لازمه توضيحى بودن اين قيد آن است كه جمله : « * ( ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ ) * » اشاره باشد به ما قبل مرگ ، نه كنايه از سهلانگارى در أمر توبه ، چون كسى
هامش
( 1 ) روزى كه بعضى از نشانيهاى - مرگ - آيات پروردگارت مىآيد ديگر ايمان آوردن از كسى كه در طول زندگى ايمان نمىآورد و در حال ايمان عمل صالح نمىكرد سودى ندارد ( سوره انعام آيه 158 ) .
( 2 ) پس همين كه عذاب ما يعنى همان سنتى كه در بندگان گذشته اش جريان يافته بود را بديدند ، چنين و چنان شده ، و كافران در آنجا زيانكار مىگردند ( سوره مؤمن آيه 85 ) .