عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ ، وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَه عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ » « 1 » .
و نيز فرموده : « كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ » « 2 » . و آياتى ديگر كه در آن ملاك حكم ذكر شده ، با اينكه مىدانيم آن ملاك صد در صد واقع نمىشود بلكه وقوعش غالبى و اكثرى است .
و اما اينكه گفتند : « تمدن غرب براى غربيها ، هم سعادت مجتمع را آورد ، و هم سعادت افراد را ، به اين معنا كه تك تك افراد را از رذائلى كه خوشايند مجتمع نيست مهذب و پاك كرد » ، گفتارى است نادرست و در آن مغالطه و خلط شده است ، به اين معنا كه گمان كردهاند پيشرفت يك جامعه در علم و صنعت و ترقىاش در استفاده از منابع طبيعى عالم و همچنين تفوق و برترىطلبىاش بر ساير جوامع ، سعادت آن جامعه است ، ( هر چند كه منابع طبيعى نامبرده ، حق ملل ضعيف باشد ، و ملت مترقى آن را از ضعيف غصب كرده باشند ، و براى غصب كردنش سلب آزادى و استقلال از او نموده باشند « مترجم » ) .
اگر خواننده محترم توجه فرموده باشد ، مكرر گفتيم كه : اسلام چنين پيشرفتى را سعادت نمىداند ( چون اين پيشرفت مايه فلاكت و مظلوميت و بدبختى ساير جوامع است ، و حتى براى خود ملت پيشرفته هم سعادت نيست « مترجم » ) .
بحث عقلى و برهانى نيز نظريه اسلام را در اين زمينه تاييد مىكند ، براى اينكه سعادت آدمى تنها به بهتر و بيشتر خوردن و ساير لذائذ مادى نيست ، بلكه امرى است مؤلف از سعادت روح و سعادت جسم و يا به عبارت ديگر سعادتش در آن است كه از يك سو از نعمتهاى مادى برخوردار شود و از سوى ديگر جانش با فضائل اخلاقى و معارف حقه الهيه آراسته گردد ، در اين صورت است كه سعادت دنيا و آخرتش ضمانت مىشود و اما فرو رفتن در لذائذ مادى ، و به كلى رها كردن سعادت روح ، چيزى جز بدبختى نمىتواند باشد .
و اما اينكه اين غربزدگان ( كه متاسفانه بيشتر فضلاى ما همينها هستند ) با شيفتگى هر چه تمامتر سخن از صدق و صفا و امانت و خوش اخلاقى و خوبيهاى ديگر غربيها و ملل راقيه داشتند ، در اين سخن نيز حقيقت امر بر ايشان مشتبه شده است ( و به خاطر دورى از معارف دين
هامش
( 1 ) خداى تعالى نمىخواهد هيچ حرج و دشوارى را بر شما تحميل كند ، بلكه مىخواهد پاكتان كند تا چنين و چنان شود و تا نعمت خود را بر شما تمام نمايد ، شايد شما شكر بگذاريد . « سوره مائده آيه 6 » .
( 2 ) روزه را بر شما واجب كردند هم چنان كه بر امتهاى قبل از شما واجب كرده بودند تا شايد با تقوا شويد « سوره بقره آيه 183 » .