قبول اثر زايد بر ذات قابل باشد ( به عنوان اين كه يك پديدهء مستقل هست ) به يك قبول ديگر نياز داريم و ما نقل كلام به آن مىكنيم و تسلسل محال رخ مىنمايد . در حالى كه تسلسل محصور بين حاصرين مىباشد .
نتيجه مىگيريم كه تأثير و تأثر خواه دفعى باشند و خواه تدريجى دو وصف عدمى هستند و در خارج موجود نيستند .
شرح
حاصل اشكال اين هست كه گرچه مؤثر و متأثر در خارج وجود دارند اما صفت تأثير و تأثر نمىتواند در خارج موجود باشد و وقتى تأثير و تأثر وجود خارجى نداشتند مقولهء أن يفعل و أن ينفعل هم كه عبارت از هيئت تأثير و تأثر است در خارج موجود نخواهد بود .
تقرير اشكال بدين شكل است كه اگر صفت تأثير يا تأثر در خارج موجود باشد به عنوان اين كه اين دو خود دو پديدهء مستقل هستند در وجود خود به تأثير يا تأثر ديگرى نيازمند هستند تا آن تأثير را وجود ببخشد و يا آن تأثر را بپذيرد و باز آن تأثير و تأثر ديگر به حكم آن كه خود پديدهء مستقلى هستند در وجود خود به تأثير ديگرى نياز دارد تا در آن اثر كند ، همانطور كه به تأثر ديگرى نياز دارد تا تأثر قبل را به عنوان پديدهء جديد بپذيرد .
باز ما به تأثير و تأثرهاى بعدى به عنوان وجودهاى مستقل نقل كلام مىكنيم و سخن را تا بىنهايت دنبال مىنماييم كه در اين صورت سلسلهء تأثير و تأثرهاى غيرمتناهى واقع بين دو حاصر - يعنى وجود مؤثر و متأثر - ما را به تسلسل محال مىرساند و چون محال بودن تسلسل خصوصاً اگر محصور بين حاصرين باشد آشكار است ناگزير بايد اذعان كرد كه وصف تأثير و تأثر كه منشاء مقوله ان يفعل وان ينفعل هست وجود خارجى ندارد . حاصل اشكال انكار اين دو مقوله در خارج مىباشد .
فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 796
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٧٩٦