از حيث وجود خود چيزى غير از مقولهء كيف محسوب نمىشوند . اما از حيث حركت و تدريجى كه در اينها واقع مىشود و در غير تأثير مىگذارند و يا از غير تأثير مىپذيرند از مقولهء أن يفعل و يا أن ينفعل محسوب مىشوند . و از آن جا كه تأثير يا تأثر تدريجى وجود خارجى دارد اين دو مقوله نيز در خارج وجود دارند و عرضيت اينها و اين كه قائم به مقولات ديگرند در ظرف خارج متحقق مىباشد . نتيجه مىگيريم كه اولًا مقولهء تأثيرگذارى با تأثيرپذيرى چيزى غير از مقولهاى است كه اين دو در آن واقع مىشوند مانند مقولهء كيف چون سواد و بياض يا حرارت و برودت و ثانياً اين دو مقوله غير از مفهوم حركت كه عبارت است از خروج از قوه به فعل مىباشد و ثالثاً از آن جا كه اين دو مقوله در ضمن مقولات ديگر يافت مىشوند پس عرض مىباشند و چون معروض اينها در خارج است پس خود اينها هم در خارج مىباشند .
اشكال به وجود خارجى اين دو مقوله
متن
وأمّا الإشكال في وجود المقولتَيْن . . . غيرُ موجودين في الخارج .
ترجمه
در وجود اين دو مقوله اشكال شدهاست « 1 » به اين كه ممتنع است كه تأثير مؤثر يك وصف ثبوتى زايد بر ذات مؤثر باشد و الّا به تأثير ديگرى در اين تأثير گذارى نياز هست و ما نقل سخن به تأثير ديگر كرده سلسلهء نياز تا بىنهايت به پيش مىرود و وجود تأثيرات بىنهايت در حالى كه محصور بين دو حاصر يعنى مؤثر و متأثر هست محال مىباشد .
نظير همين اشكال در زايد بودن تأثر شىء متأثر بر ذات متأثر مطرح شدهاست . و گفتهاند كه اگر
هامش
( 1 ) . اشكال از فخرالدين رازى در مباحث مشرقيه مىباشد ، ج 1 ، ص 456 - 457