پاسخ به اشكال
متن
فيدفعه أنّه إنّما يتمّ فيما كان الأثر الثبوتيّ . . . خارجيٍّ في قضيّةٍ خارجيّةٍ .
ترجمه
اين اشكال مردود است زيرا در صورتى اشكال وارد بود كه اثر ثبوتى ، به وجود مستقل موجود مىگشت . در اين صورت بود كه به تأثير جديد مستقل نياز داشت .
اما اگر اثر ثابت باشد به ثبوت چيز ديگرى ، در اين صورت به جعلى كه متعلق به متبوع خود هست مجعول خواهد بود . و تأثير و تأثر تدريجى به نفس ايجاد كيف مانند سواد در سياه كننده و سياه شونده موجود مىباشند . و دليلى بر وجود چيزى قوىتر از صدق مفهوم آن بر وجود خارجى آن در يك قضيهء خارجى وجود ندارد .
شرح
در پاسخ اشكال مىگويند اشكال فوق در صورتى وارد است كه تأثير و تأثر هر يك به عنوان دو پديدهء مستقل موجود باشند . البته در اين صورت به تأثير و تأثر جديدى نياز هست تا اين دو پديدهء مستقل را موجود كنند و در آنها تأثير گذارد يا آنها را بپذيرد .
اما مطلب چنين نيست . يعنى هر يك از تأثير و تأثر به جعلى كه به متبوع اين دو مقوله تعلق مىگيرد موجود مىشوند و خود داراى وجود مستقلى نيستند . مثلًا گچى تختهء سياه را سفيد مىكند يا سياهى ذغالى كاغذى را سياه مىكند به نفس ايجاد سفيدى روى تخته و سياهى روى كاغذ كه اين دو از مقولهء كيف هستند تأثير و تأثر حاصل مىشود .
چنين نيست كه تأثير و تأثر چيزى غير از كيف يعنى سفيدى و سياهى بر روى تخته و كاغذ ، باشد و اين دو مقوله به موجوديتى جداى از وجود