كيف « 1 » موجود شوند تا اشكال شود كه آن دو به عنوان دو پديدهء مستقل نياز به تأثير و تأثر ديگر دارند و آن دو تأثير و تأثر ديگر هم به عنوان دو پديدهء مستقل به تأثير و تأثر ديگر نياز دارد و اين سخن تا بىنهايت ادامه پيدا مىكند و به محال منتهى مىشود . و محال بودن تسلسل خصوصاً در جايى كه سلسله بىنهايت بين دو حاصر يعنى مؤثر و متأثر محصور باشد از امور بديهى است .
اما اين كه تأثير و تأثر را خواه دفعى و خواه تدريجى دو وصف عدمى بدانيم و بگوييم در خارج موجود نيستند سخنى ناصواب است ، زيرا ما مىتوانيم تأثير و تأثر را محمول يك قضيه خارجى كه موضوع و محمول آن در خارج متحقّقند قرار دهيم و بگوييم خورشيد در حال گرم كردن آب دريا و تأثير گذارى بر آن است يا يخ در حال ذوب شدن و تأثر از حرارت خورشيد هست . روشنترين دليل بر وجود خارجى يك چيز ( مانند دو وصف تأثير و تأثر ) صدق مفهوم آن بر ذات خارجى آن در يك قضيهء خارجيه است .
در اين مثال ، تأثيرگذارى خورشيد بر آب دريا امر خارجى است و در ظرف خارج تحقق دارد . همانطور كه تأثرپذيرى آب دريا و يخ امر خارجى است
هامش
( 1 ) . آقاى فياضى در تعليقهء خود بر نهايهالحكمة ذيل بيان عبارت مؤلف مىنويسد : مخفى نماند كه اين جواب هدمتعريفى است كه براى مقولهء ان يفعل آمده است در تعريف اين مقوله گفته شد كه آن هيئتى است كه حاصل مىشود در شىء مؤثر از تأثير تدريجى كه در شىء ديگر مىگذارد بر اساس پاسخى كه مؤلف به اين اشكال مىدهد مقولهء ان يفعل از صفات فعل مىشود و صفت فعل عين فعل است در حالى كه بر اساس تعريف اين مقوله ، ان يفعل از صفات فاعل يعنى مؤثر است نه صفت فعل .
آقاى فياضى مىنويسد : مقصود از ايجاد كيف وجود كيف است ، زيرا ايجاد به معناى وجود است و از اين رهگذر نقدى بر كلام مؤلف وارد مىسازند كه وجود كيف از صفات فعل است نه از صفات فاعل در حالى كه مقولهء ان يفعل صفت فاعل است نه فعل لكن بر ايشان اشكال مىشود كه چه دليلى وجود دارد كه ايجاد كيف را به معناى وجود كيف معنا كنيم تعبير مؤلف از ايجاد كيف به جاى وجود كيف مشعر به مقولهء ان يعفل و ان ينفعل مىباشد ؛ زيرا در تعبير ايجاد ، هيئت تأثيرگذارى و بالطبع تأثيرپذيرى ترسيم مىگردد بر خلاف تعبير بر وجود كيف و ما قبلًا گفتيم كه وجود كيف مقولهء ان يفعل و ان ينفعل نيست بلكه هيئت تأثيرگذارى و يا تأثيرپذيرى مقوله است