ترجمه
پنج نظر دربارهء حقيقت معناى مكان وجود دارد . اول ، مكان عبارت است از هيولاى جسم . دوم ، مكان عبارت است از صورت ( جسم ) . سوم ، مكان عبارت است از سطح جسم كه با متمكن ملاقات مىكند ، خواه مكان حاوى جسم باشد يا محوى آن . و اين قول معلم اول است كه از او فارابى و شيخ الرئيس تبعيت نمودهاند . پنجم ، مكان عبارت است از بُعدى كه مساوى ابعاد جسم متمكن است .
بنابراين نظر مىتوانيم بگوييم مكان عبارت است از بُعد جوهرى كه از ماده مجرد است . اين قول از افلاطون و حكماىِ رواقى است و محقق طوسى و صدرالمتألهين نيز آن را اختيار نمودهاند . اينها جمعاً پنج نظريه دربارهء مكان هستند .
شرح
كسانى كه ثبوت مكان را پذيرفتهاند پنج نوع تفسير از مكان ارائه دادهاند :
قول نخست مىگويد مكان عبارت است از هيولاى جسم . بر اساس اين نظريه اگر مثلًا كتابى روى ميز باشد هيولاى ميز كه يكى از دو جزء ميز هست مكان براى كتاب مىباشد . قابل ذكر است كه ميز از دو جزء تركيب يافتهاست ؛ يكى هيولا كه عبارت باشد از چوبهاى آن و ديگر صورت ميز بودن كه آن را از صندلى و نيمكت جدا مىسازد . قائل به اين نظريه مىگويد هيولاى ميز كه چوبهاى آن باشند مكان براى كتاب هستند . البته مقصود از هيولا ، هيولاى ثانيه است ، نه هيولاى اولى . وقتى كه ماده و صورت روى هم ماده براى صورت بعدى قرار مىگيرند به آن هيولاى ثانيه مىگويند . پيروان اين نظريه چون ديدهاند كه براى وجود مكان به مسئله تعاقب جسمى به جاى جسم ديگر استدلال مىكنند و مىگويند همين كه جسمى در جايى قرار دارد و سپس از محل خود به محل ديگر منتقل مىشود و جسم دومى جايگزين جسم اول مىگردد اين تعاقب اجسام دليل بر وجود مكان است از همين جا اعتقاد پيدا كردهاند كه مكان همان هيولا است زيرا هيولا هم چيزى است كه بر او صور متعاقباً وارد مىشود پس هيولا همان مكان است .
فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 751
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٧٥١