« اين چهار نشانهاى است كه همهء آراى متنازع ، در وجود آن اتفاق نظر دارند تا اين كه نزاع ( در تعريف جسم ) لفظى نباشد » . « 1 »
شرح :
مقولهء أين ، عبارت است از هيئتى كه از نسبت يك جسم به مكان حاصل مىگردد نه خود آن نسبت ، بلكه هيئت حاصله از آن . مؤلف ابتدا در شرح معناى مكان مىفرمايند فهم عرفى معناى مكان ، از مفاهيم روشن است و چهار نشانه كه همه آنها را قبول دارند براى آن بيان شدهاست . يكى ، اين كه جسم به سوى او و از او به سوى جاى ديگر مىتواند انتقال يابد يا در آن مكان منزل گزيند . دوم اين كه قابل اشارهء حسيه است . سوم اين كه به تقسيمات نصف و ثلث و ربع قابل انقسام است . و چهارم اين كه دو جسم در يك مكان همزمان نمىتوانند حصول يابند .
اين چهار نشانه از مكان را همهء كسانى كه در معناى مكان سخنان متفاوتى گفتهاند قبول دارند . طبعاً اگر اختلافى در معناى مكان دارند اختلاف لفظى نيست بلكه در معناى مكان كه چنين خواصى را دارد به نزاع پرداختهاند .
اگر توافق بر اين چهار مورد نمىكردند توهّم مىشد كه سخن آنها لفظاً با هم فرق دارد و واقعاً يك چيز است . ولى بعد از توافق بر چهار ويژگى يادشده معلوم مىشود نزاع در معناى مكان واقعى است نه لفظى .
اقوال مختلف دربارهء مكان
متن
وقد اختلفوا في حقيقته على أقوال خمسة : ( أحدها ) . . . فهذه أقوال خمسة .
هامش
( 1 ) . همان