سخن كلام قرآنى است كه در بلاغت و رسائى و تاثير مثل و مانندى ندارد . و گفته شده كه مقصود تمثيل و تنظير نيست ، بلكه همان ظاهر كلام منظور است چون آيات ديگرى هم در قرآن هست كه خوف و خشيت سنگها و جمادات را از خدا بيان مىكند بدون اينكه مبالغه و يا تمثيلى در ميان باشد مانند
وَ إِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ
بقره بعضى از سنگها از جهت خوف و خشيت الهى از قلههاى كوه جدا شده و فرو مىافتد و سقوط مىكند .
بالاخره اين آيه در مقام توصيف كفار سنگ دل است كه در مقابل شنيدن آيات قرآنى هيچ گونه تأثر و نرمشى در دل آنها راه پيدا نميكند كه همين آيات اگر بر كوه نازل شود خشوع و تأثرى پيدا مىكند . و دليل بر اينكه اين آيه در مقام تنظير و تمثيل است جمله آخر آيه است كه فرموده
وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ
إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ
آنان كه از عذاب غائب كه هنوز او را نديدهاند ميترسند و يا خودشان از عذاب غائب هستند و يا در خلوات كه از مردم غائب و پوشيدهاند و يا در غيب خودشان و مخفىگاه دل خويش ترس و خشيت دارند
لَهُمْ مَغْفِرَةٌ
بخششى است براى گناهانشان و اجر كبير پاداش بزرگى كه تمام لذائذ دنيوى در مقابلش كوچك و ناچيز است .
أَ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ
آيا از ملائكه آسمان كه مأمور اداره و تدبير عالم خلقت و آفرينش هستند در امان هستيد ؟
أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ
كه شما را در اعماق زمين مانند قارون فرو برند
فَإِذا هِيَ تَمُورُ
با يك حركت و جنبش ناگهانى
أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً
. و يا با رگبار سنگريزه شما را زير عذاب و كيفر قرار دهند .
فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ
هنگام مشاهده عذاب ميفهميد كه تهديد و هشدار من چگونه است ولى توجه و درك آن زمان سودى ندارد
فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ
كه چگونه بوده انكار و خشم و غضب من بر اين كفار و اين جمله تسليت و دلدارى رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و تهديد كفار و مشركين قريش است
أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ
يعنى در حالى كه هنگام پرواز بالهاى خود را باز كرده باشند و در جو فضا هستند كه در اين حال پرهاى متعددى كه در هر بال دارند رديف شده و در صف منظمى قرار ميگيرد
وَ يَقْبِضْنَ
و در حالى كه بالها را جمع كرده و چند بار بپهلو و شكم خود ميزنند كه براى حركت در فضا با اين عمل كمك بگيرند
ما يُمْسِكُهُنَّ
نگهدارنده اينها در هوا بر خلاف طبيعت و در مقابل جاذبه
إِلَّا الرَّحْمنُ
جز خداى مهربان كسى نيست
إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ
. بچگونگى خلقت و لوازم زندگى هر چيزى بينا و آگاه است .
أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ
يعنى آيات دقت نميكنيد در امثال و نظائر اين خلقتها تا بفهمند كه ما قدرت و توانائى كيفر و فرستادن عذاب بر