جامعهء مسلمانان از بيخ و بن برافكنده شد . تا مدتى ثبات دولت مورد تهديد قرار گرفت . تعداد دقيق قربانيان هيچگاه معلوم نخواهد شد . انواع تخمينها زده شده است ، اما رقم پانصد هزار نفر خيلى دور از واقعيت نيست . از اين كشتار همگانى كه بگذريم تبادل ناخواسته مردم به مقياس وسيع صورت گرفت . تخمين مىزنند پنج و نيم ميليون نفر از هر طرف مجبور به مهاجرت شدند و از مرز هند و پاكستان در پنجاب گذر كردند . از اين گذشته بيش از چهار صد هزار نفر هندو از سند مهاجرت كردند و متجاوز از يك ميليون نفر از بنگال شرقى به بنگال غربى حركت داده شدند .
دولت هنوز از مصيبت جلوگيرى از قتل عامها فارغ نشده بود كه گرفتار مشكل اسكان دادن پناهندگان شد . در پنجاب لااقل زمينهاى مسلمانانى ، كه به پاكستان پناهنده شده بودند ، وجود داشت . اما تعداد پناهندگانى كه به دهلى آمده بودند به مراتب بيش از مسلمانانى بود كه از آن جا مهاجرت كرده بودند .
در پاييز اين مشكل بحرانى تازه آفريد . پناهندگان نه تنها بسيارى از محوطههاى اطراف دهلى را اشغال كردند - بعضى از آنها مانند پورانا قلعه مركز تجمع مسلمانانى بود كه مىبايستى معاوضه شوند - بلكه به خيابانها ريخته و مسجدهاى فراوانى را تصرف كردند . احساسات جماعتهاى مذهبى دوباره بالا گرفت و مىرفت قتل عام دستهجمعى مسلمانانى كه هنوز مهاجرت نكرده بودند آغاز شود . گاندى در ماه اكتبر از بنگال به دهلى آمد و رسالت آشتى دادن و التيام بخشى خود را در آن جا متمركز ساخت . حال به طرفدارى از مسلمانان برخاسته بود . زود متوجه شد كه با مخالفت عواملى از درون حكومت روبرو است . شجاعانهترين و نجيبترين لحظه زندگى او فرا رسيده بود . آخرين شورشهاى مذهبى را در سپتامبر و ژانويه 1948 آرام كرده بود . نداى درونى دوباره به سخن آمده بود . اين بار خواسته گاندى دو وجه داشت ، اصرار داشت در برابر دارايىهايى كه توافق شده بود به پاكستان واگذار شود و به علت اختلاف بر سر كشمير اين واگذارى انجام نشده بود ،
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 331
مساهمون: روميلا تاپار
ص٣٣١