انگليسى در هند را برگزار كرده بود . واقعيت اندكاندك به بيرون درز كرد . در اكتبر همان سال دولت ائتلافى لندن كميتهاى را مأمور تحقيق و رسيدگى به اين حادثه كرد . حال تلخى اختلافات نژادى بر ناخشنودى عمومى افزوده شد ، اما نفوذ گاندى مانع از بروز خشونت فراگير شد . گاندى خود را سوار بر تارك موج احساسات عمومى يافت . تيلاك كه روزى مرد عمل دانسته مىشد ، اما از درك افكار عمومى عاجز مانده بود ، از نظرها محو شد . گزارش كميتهء تحقيق 20 آوريل 1920 انتشار يافت ، معلوم شد حاوى تضادهايى بر مبناى تفاوتهاى نژادى است . اگر چه اروپاييان عضو كميته ژنرال دير را توبيخ كردند ، اعلام حكومت نظامى را ناسنجيده دانستند ، و ژنرال دير را بازنشسته كردند ، اما هند از اين كه مجلس اعيان انگليس به نفع او رأى داده و مبلغ هنگفتى به پاس خدمات او برايش پاداش جمعآورى كرد به زلزله درآمد . گاندى ، كه تا آن زمان از همكارى با انگلستان صحبت مىكرد ، تغيير موضع داد . اعلام داشت نه تنها آنچه رخ داده بر حق نبوده بلكه حركتى شيطانى بوده است . اعلام داشت « هرگونه همكارى و همراهى با اين دولت شيطانى ، گناه است » . در ماه اوت موفق شد كنگره را ناچار سازد كه نهضت عدم همكارى با دولت را سامان دهد . از جمله استعفاى دستهجمعى از مقامات دولتى ، نرفتن دانشآموزان و دانشجويان به مدارس و دانشگاههاى دولتى ، و تحريم انتخابات شوراها كه در پيش بود . اين اقدامات براى اعضاى معتدل كنگره غير قابل تحمل بود . از كنگره انشعاب كردند ، خود را ليبرال ناميدند و به زودى تبديل به سپاهى شدند كه همهء اعضاى آن امير و سردار بودند اما حتى يك سرباز هم نداشتند كه از امر آنان اطاعت كند . نهضت مقبوليت همگانى يافت ، كشور يكپارچگى بىسابقهاى پيدا كرد ، و تمام مسلمانان هند نيز از آن پشتيبانى كردند . مسلمانان از قرارداد سورس كه با تركيه امضاء شده بود و تجزيه تركيه را تهيه ديده بود سخت هراسان شده بودند . به پيشوايى برادران على نهضت خلافت را راه انداختند و با گاندى
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 264
مساهمون: روميلا تاپار
ص٢٦٤