لكنو ميان هندوها و مسلمانان در پايان آن سال هشدارى بود كه خبر مىداد طبقات سياسى به هيجان و حركت درآمدهاند . ديگر نمىشد با احسان و بخشش از بمباندازى جلوگيرى كرد . لازم بود به جاى امتياز دادن حقوق مردم به رسميت شناخته شود . قصد از اعلاميه دولت و اصلاحات منتفورد رويارويى و جلوگيرى از اين وضع بود . در شرايط مناسب احتمالا اصلاحات منتفورد مىتوانست نتيجه مطلوب را بدهد . اما اشكال در اين جا بود كه ديگر شرايط مناسب وجود نداشت . حال برانگيختگى احساسات و خواستههاى عمومى ، به مراتب از آنچه سياستمداران مىپنداشتند ، ريشهدارتر و ژرفتر شده بود . اينك عللى موجب برانگيختگى و هيجان عمومى مىشد كه ديگر نه در كنترل دولت بود و نه در اختيار كنگره . مردمى كه به چشم خود شاهد وحشىگرىها و خونريزىهاى وحشتناك اروپاييان در اثناى جنگ جهانى بودند ، مردمى كه از كمبودهاى زمان جنگ جانشان به لب رسيده بود ، مردمى كه از محدوديتها و تورم هولناك صدمه ديده بودند و انقلاب روسيه و داد و فريادهاى امريكاييان دربارهء حقوق بشر و حق استقلال ملتها چشمانشان را خيره كرده بود . ديگر هنديان آرام و ملايم و توسرى خورده ايام پيش از جنگ نبودند . هند يكپارچه ناآرام شده بود . پرتوقع و بيش از حد و اندازه حساس .
افزون بر تمام اينها جمعيت مسلمان هند نيز از فروپاشى تدريجى تركيه ، كه چند ماه پيش از شكست آلمان آغاز شده بود ، و از شايعات مربوط به تجزيه آن كشور به وحشت افتاده بود . اگر انگيزه برانگيخته شدن هندوها نارضايىها و اميدهايشان بود ، انگيزه برانگيخته شدن مسلمانان ترس و هراس بود .
در سالهاى 1917 و 1918 طبقات سياسى هند سرگرم حركتهاى سياسى دولت بودند اما تودههاى مردم روزبهروز ناآرامتر مىشدند .
همانگونه كه اغلب پيش مىآيد آنچه باعث تبلور و تجسم اين احساس نارضايى و ناآرام مردم شد سعى حكومت در جلوگيرى از بروز ناآرامى بود . نهضت تروريستى كه به دنبال تقسيم بنگال پيدا شده بود اما هيچگاه نابود
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 261
مساهمون: روميلا تاپار
ص٢٦١