اداره كرده و نيروى انسانى مورد نياز دبيرخانه و شوراهاى فرماندارىها و فرماندارىهاى ايالات جديد را تأمين مىكردند . كارمندى اين دستگاه توان و طاقت بسيارى مىخواست ، اما در ضمن بهترين حقوقها را دريافت مىكرد .
كارمندان آن صاحب قدرت و اعتبار و مكنت مىشدند . در ميان آنان اشخاص بااستعداد و پخته و مؤثر فراوان ديده مىشد . دسته جمعى تواناترين و با كفايتترين گروه مديرانى بودند كه در آن روزگار يافت مىشد . بدون استثنا انگليسى بودند . از سال 1753 ، افراد آن پس از گذراندن آزمونهاى دشوار استخدام مىشدند . عمدتا گل سرسبد فارغ التحصيلان دانشگاههاى انگليس بوده كه از جرئت و تهور فوق العاده برخوردار بودند . اين گروه با ارتش و دستگاههاى سياسى ، آموزش و پرورش و خدمات فنى روابط نزديك و همبستگى صميمانه داشتند . اين مجموعه از مديران ادارههاى هندوستان را با كفايت و فداكارى اداره مىكردند . به گونهاى دستهجمعى خود را وقف حفظ وضع موجود و منافع انگليس در هند كرده بودند . اعتقاد آنان به اين كه هندوان ظرفيت ندارند بسيار عميق بود . عدم اطمينان آنان به ادعاهاى هندوان حد و حصر نداشت . اين دستگاه دولتى همزمان هم مايهء قدرت و هم نشانهء ضعف سيادت انگليسيان در هند بود . زيرا در ضمن اين كه به بهترين وجه مىتوانست نيازهاى جامعهاى ايستا و بىحركت را برآورد اما به گونهاى فطرى و ذاتى نمىتوانست خود را با نيازهاى جامعهاى در حال تحول ، در دنيايى بزرگتر ، تطبيق دهد .
در اين سمفونى شكوهمند سرشار از مضمونهاى امپراطورى و هماهنگىهاى مادّى محاسبه شده ، يك نواى مخالف عقيدتى شنيده مىشد .
نهضت آزادمنشى ، كه در انگلستان با گلادستون تداعى مىشد و در سالهاى 1868 و 1886 در انگلستان قدرت را به دست گرفت ، با انتصاب لرد ريپون ( 1884 - 1880 ) به هندوستان نيز راه يافت . بار ديگر انديشههاى خودمختارى در گوشه و كنار جوانه زد . گلادستون اعلام داشت « ضعف فاجعهء آقايى
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 212
مساهمون: روميلا تاپار
ص٢١٢