بودند روستاييان نيز به دنبال آنها راه مىافتادند . اگر چنين نبود كه به كشت و زرع در مزارع خود مىپرداختند . اين حقايق باعث مىشود يقين شود شورش تنها جنبهء نظامى محض نداشته و محدود به سربازان نبوده است . دليل پذيرفتنى و ملموس هم در دست نيست كه دلالت بر وجود توطئهاى زيركانه كند كه از شكوهها و نارضايتىهاى سربازان و مردم محل استفاده كرده باشد .
بنابراين اهميت و نقش اصلى اين شورش در تحول و ايجاد هندوستان نوين چه بوده است ؟ خود شورش ، انگيزههاى مشخص مذهبى داشت . شورش ، تا آنجا كه مربوط به داشتن سمت و جهتى معين مىشود ، نگاه به عقب ، به دورهء ورشكستى مغولها و ماراتاها - كه در گذشته به شدّت با يكديگر درگير شده بودند - داشت . نهضتهاى روستايى واكنش دلتنگىهاى ناشى از عمليات دولت بود . در هيچ جا نشانهاى از هدفهاى پيشرو و علمياتى كه منجر به هندى متّحد و مستقل بشود ديده نشد . تمام قشرهاى غربزده از انگليسيان طرفدارى كردند ، امّا تمام ماجراى شورش اهميت بسيار دارد و نتيجههاى بسيار بزرگ به بار آورد . اگر تمام جريان شورش را با دقّت و ژرفبينى بررسى كنيم مىتوان گفت شورش سال 1857 آخرين حركت اعتراضآميز هندوستان باستانى عليه غرب و فرهنگ آن بود . وضع ارتش و حادثهء فشنگهاى آلوده با پيه گاو و خوك شرايطى را براى بروز خشونت مهيا كرد كه شايد در صورت فراهم نبودن آن شرايط رخ نمىداد . از آن زمان به بعد آنچه شكل رويدادها را تعيين كرد خاطرات سنّتى آرزوها و هراسها بود .
شورش شكلى يكپارچه نداشت و جوّ آن غمناك و اندوهبار بود .
شورش براى هر دو طرف نتيجههاى بزرگ به بار آورد . اعتمادبهنفس انگليسيان ، كه يك نسل بود جاى احتياط پيشين آنان را گرفته بود ، به شدّت لرزان و سست شد . در زمينههاى سياست كلى و ادارهء ارتش و امور مالى ، دولتهاى هندى ، مالكان شمال ، اصلاحات غرب مآبانه و افكار عمومى تغييرات بسيار مهم دادند . روى هم رفته طرز برخورد آنان در دو سو دگرگون
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 194
مساهمون: روميلا تاپار
ص١٩٤