پيشين آنان از بيخ و بن لرزيده بود . بسيارى از اعمال وحشيانهء انگليسىها نشانهء اين ضعف درونى و نبود اعتمادبهنفس بود . مجازاتهاى غير انسانى كه انگليسيان بعدها انجام دادند غير قابل بخشش است . امّا به ياد بايد داشت اين مجازاتها توسط كسانى اجرا شد كه خانوادههاى خود و دوستان خويش را از دست داده و ماهها بود كه در دشوارترين شرايط زدوخورد كرده و جنگيده بودند . هيچ يك از اين عوامل نمىتواند رفتار وحشيانه و حيوانى اروپاييان كلكته را توجيه كند . تنها توضيح اين است قبول كنيم هر چند گاه يك بار اروپاييانى كه در يكى از شهرهاى مشرق زمين جمع مىشوند ، دچار جنون همگانى مىشوند . اثر پايدار اين وحشيگرىها از آنچه كه انتظار مىرفت كمتر بود . احساس بىاعتمادى و عدم اطمينان براى مدّت مديدى در ذهن انگليسيان باقى ماند . امّا هندىها به تمام آنچه كه روى داد به چشم يكى از بلاهايى كه هرچندگاه يك بار به سراغ سرزمين آنان مىآيد ، نگريستند . كسى انتظار نداشت كه سربازان به هنگام جنگ رفتارى مسالمتآميز داشته و مهربان باشند . غارت اموال مردم بىگناه شهرها اغلب توسط ديگر جهانگيران و فاتحان صورت گرفته بود . كسى تصور نمىكرد انگليسيان از ديگران بدتر عمل خواهند كرد . امّا آنچه معلوم شد اين بود چون موقعيت دست دهد در قساوت و خشونت به هيچ وجه از ديگران دست كم ندارند .
شورشى كه در آغاز جنبهء نظامى داشت در طول چهارده ماه دوام خود ، واكنشهاى ديگرى در هندوستان ايجاد كرد . دهلى كه مقرّ شاهنشاهى سالخورده بود به كانون احساسات تجديد حياتخواهى مسلمانان تبديل شد . نهضتى كه به ديگر ايالات غربى نيز سرايت كرد . نانا صاحب كانون تجديد حيات ماراتاها شد . دلتنگىها و شكوههاى ناشى از اصلاحات اراضى موجب قيام بسيارى از مالكان اراضى در بيهار را فراهم آورد . سرانجام سوء مديريت سبب قيام مسلحانه تمام مالكان اوده گرديد . قشر روستايى به گونهاى آشكار از هر نوع فعاليت خوددارى مىكرد . اگر اربابان قيام كرده
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 193
مساهمون: روميلا تاپار
ص١٩٣