پيوسته به تأخير افتاد . در سال 1813 انحصار بازرگانى كمپانى لغو شد .
مبشرين مسيحى اجازهء ورود به هندوستان را ، بدون پشتيبانى دولت پيدا كردند . سالانه ده هزار ليره براى بالا بردن سطح معلومات مردم هند اختصاص داده شد . اين ماده آنگاه اضافه شد كه كميتهء آموزش عمومى تشكيل شد .
بلافاصله گرفتار مناقشهء محاسن و مضار آموزش به شيوهء غربى و يا به اسلوب شرقى شد . در سال 1828 بر شدّت باد تغييرات افزوده شد . مىبينيم رئيس محافظهكار كميته بازرسى در نامهاى خطاب به لرد بن تينك مىنويسد : « ما در هند وظيفهاى اخلاقى داريم كه بايد آن را انجام دهيم » . اين تحول و تغيير در ديدگاه انگليسيان نسبت به هند باعث شد لرد بن تينك در سال اول مأموريت خود به رغم مخالفتهاى دولت محافظهكار و لينكتون دوام بياورد ، تا بعدها كارهاى سودمند فراوان انجام دهد . تقدير چنين بود ، كه به هنگام تحولات و تغييرات نسبتا شديد در خود انگلستان ، اصلاحطلبى تندرو نيز در هند زمام امور را در دست داشته باشد . انتصاب بن تينك بعضا به علّت ميل شديد خود او بود كه مىخواست خاطرهء تلخ عزل خويش را از فرماندارى مدرس در سال 1807 جبران كند . بعضا به علّت روابطى كه با هيئت حاكمهء انگلستان داشت ( پدرش از محافظهكارانى بود كه به نخست وزيرى رسيده بود ) . تا اندازهاى هم مرهون اين واقعيت كه كمپانى نيازمند آدم مقتدرى بود كه بتواند در هزينهها صرفهجويى كند . شايد يك علت ديگر هم اين بود كه كسى ديگر داوطلب اين مقام نبود . به هر حال اگر به هندوستان فرستاده شد به جهت عقايد اصلاحطلبانهاش نبود . چون به هند رسيد با سودجويى از جوّ متمايل به اصلاحات نظراتش كه بر آراء بنتام متكى بود اهميّت بسيار يافت . سخت معتقد به فرهنگ غربى و انساندوستى بود . هيچگونه تمايل و توجّهى به فرهنگ و بنيادهاى هندى نداشت . ليبراليسمى كه بدان پاى بند بود از يك سو باعث مىشد از هرگونه نژادپرستى مشمئز باشد و از سوى ديگر وادارش مىكرد به رغم بيزارى از آداب و سوم هنديان آنها را تحمّل كند . امّا نخست
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 169
مساهمون: روميلا تاپار
ص١٦٩