افسار گسيخته مىكرد . ورشكستگى سياسى برجستهترين كارمند كمپانى در هند ، هر چند سرانجام تبرئه شد ، اين نكته را مسلم ساخت كه پارلمان عزم جزم كرده است تا اصولى را كه در قانون هند به تصويب رسيده بود ، به هر قيمت كه شده ، پياده كند . حال يقين شد هيچ كس نمىتواند در هند مستبدانه و بدون احساس مسئوليت اقدام كند و از خطايش چشمپوشى شود . چهارچوب قانون عبارت بود از قانون تنظيم سال 1773 و قانون هند 1784 كه پيت آن را به تصويب رسانده بود . قانون تنظيم بمبئى و مدرس را ناچار از اطاعت از هستينگز كرد . خود هستينگز مجبور به پاسخگويى در شوراى كينهتوز كلكته شد . فقط شخصيتى با استعداد فوق العاده مىتوانست در چنان شرايط سخت بحرانى و جنگ ، امور را اداره نمايد . در قانون هند حكومت مضاعفى پيشبينى شده بود كه به موجب آن كمپانى زيرنظر وزيرى در لندن قرار گرفت كه عنوان صدر شوراى نظارت را داشت . كلكته مجبور به اطاعت از فرماندار كلى بود كه با نظر و تصويب دولت انتخاب مىشد . اينگونه بود كه هند زير تسلط كمپانى انگليسى به زير سلطهء دولت انگليس درآمد . مجبور از اطاعت دستورهاى پارلمان ، كه مبتنى بر عدم اعمال خشونت و دستگاه ادارى صادق و مسئول رفاه و امنيّت مردم بود ، شد . بودند كسانى كه اگر دستشان مىرسيد ، اين قوانين را ناديده مىگرفتند ، امّا چون مجرى آن پيت بود ، كه هنوز در آغاز صدرات طولانى خويش بود و همكارى چون دونداس داشت و هفده سال فرصت كرد تا اين قوانين را پياده كند ، نتايج مطلوب به بار آمد .
گرنواليس بيش از هر كس ديگر چه پيش از او و چه بعد از او در هند انگليس قدرت داشت . او همانند دونداس يكى از اعضاى محفل خصوصى پيت بود . نه تنها از ملاكين به نام بود بلكه از سردارانى بود كه اعتبارش را حتى پس از شكست ساراتوگا حفظ كرده بود . نمايندهء شخصى پيت در هند بود و هفت سال در آن جا حكومت كرد . نه مخالفت كمپانى در هند با او بجايى مىرسيد و نه اقدامات عليه او در انگلستان مؤثر بود . با نهايت اقتدار حتى به
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 125
مساهمون: روميلا تاپار
ص١٢٥