ورشكستگى قريب الوقوع كمپانى باعث دخالت دولت انگليس در امور كمپانى شد . دخالتى كه سبب وارونه شدن جريان طبيعى رويدادها گرديد و به جانشينى پدر به جاى پسر انجاميد . درخواست كمك كمپانى از دولت انگليس يك رشته تحقيق و تفحصهاى پارلمان انگليس را به دنبال آورد . اين تحقيق تفحص باعث بر ملا شدن حقايقى بود كه بهانهء كافى هم براى آن دسته از منتقدان كمپانى ، كه نسبت به موقعيت انحصارى آن غبطه مىخوردند ، شد . در ضمن وسيلهء دست كسانى شد كه واقعا دلسوز منافع اجتماعى بودند . اين مناقشه عملا با تحقيقات سال 1772 و مذاكرات پارلمان دربارهء قانون هند در سالهاى هشتاد ، و استيضاح هستينگز كه تا سال 1795 به درازا كشيد ، ادامه داشت . در ضمن جريان طولانى بحث و جدل ، از جمله طرفدارى شديد و يك جانبهء بروك و آزمون و خطا و مانورهاى نابخردانه و اقدامات ناپسند و حتى ظلم آشكار ، چند اصل بنيادين به عنوان مبادى اوّليهء روابط انگليس و هند تدوين شد . مقرر شد هيچ مستملكهء تجارى خصوصى انگليسى در هند عمل نكند . تمام صاحب منصبان انگليسى مأمور به خدمت در هند موظف به پاسخگويى در برابر اقدامات خود ، در انگلستان شدند .
كمپانى به عنوان يكى از فرمانروايان ، مسئول رفاه و آسايش اتباع هندى خود شناخته شد . نخستين اين اهداف با تصويب قوانين پارلمانى به دست آمد .
استيضاح هستينگز وسيلهء رسيدن به هدفهاى بعدى بود . حمله به هستينگز با حس انتقامجويى سرفرانسيس فيليپ آغاز شد ، و بعد به صورت مسئلهء محلى درآمد . اگر پيت ؛ نخست وزير وقت انگليس ، اجازه داد كه جريان اين استيضاح به درازا كشد به اين علّت بود كه با اين تمهيد مىخواست نيروهاى حزب محافظه كار را به سوى كانالى انحرافى سوق دهد . نتيجهء پايانى بىآبرويى شغلى هستينگز بود . اما در جريان محاكمه معلوم شد در واقع نجات دهندهء هند انگليسى بوده است . رسوايى اين دوره نتايج بااهميتى به بار آورد . اتهامات وارده سياسى بود ، امّا زمينهء آن حكايت از استبداد
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 124
مساهمون: روميلا تاپار
ص١٢٤