8 دولت بنگال و استيلا
اگر كلايو دولتى انگليسى را در هند بنياد گذارد ( هر چند به روش راهزنان حرفهاى ) و اگر هستينگز براى اين دولت استخوانبندى يكدستى فراهم آورد و بدان دوام و قوام سياسى داد ( هر چند دشمنانش در بنگال و لندن هزار گونه اشكالتراشى كردند ) كرنواليس « 1 » بود كه اين دولت را به شكل مشخصى درآورد و ويژگىهايش را پايدار ساخت . كمپانى در هند دولتى يكتا شد كه در ضمن هندى بودن انگليسى نيز بود . با مسمىترين اسم آن كمپانى بهادر بود . اين دولت از نوع همان دولتهايى بود كه هر فاتح ديگرى نيز مىتوانست برپا سازد ، اما در ضمن مشخصاتى كاملا انگليسى نيز داشت .
اين دولت نوبنياد نه مبشر انقلاب هند بود و نه طليعهء دگرگونسازى آن را داشت ، بلكه نخستين مرحله از دور نوين فتوحات و استقرار و رفاه و زوال بود . امّا چون اصلاحات ادارى كه در اين مرحله صورت گرفت تأثيرى عميق بر زندگى اجتماعى بعدى هند گذاشت ، مطالعهء كليات آن سودمند خواهد بود .
انتصاب كرنواليس به عنوان فرماندار كل در سال 1786 نتيجهء مستقيم اختلافاتى بود كه از اقدامات كلايو و رژيم هستينگز حاصل شده بود .
هامش
( 1 ) .Cornwallis