بود بهگونهاى منظم ماليات آب وصول مىشد . يكى از فرمانداران چندراگوپتا مسئول احداث سدى روى رود گرنار در مغرب هندوستان بود و براى تأمين آب مورد نياز محل ، درياچهء بزرگى احداث كرده بود . سنگنبشتهاى كه در مجاورت آن برپا شده بود ، حكايت از هشتصد سال مواظبت پيوسته پس از احداث آن سد مىكند . با آنكه احداث و نگاهدارى آبگيرها ، مخازن ، آب راههها و چاهها بخشى از وظايف دولت دانسته مىشد ، دليلى در دست نيست كه تسلط بر منابع آب و آبيارى كليد كنترل سياسى كشور بوده باشد .
اگر اقتصاد كشاورزى براى ايجاد شاهنشاهى سياسى مفيد و سودمند افتاده بود ، تمركز سياسى نيز به نوبهء خود موجب پيدا شدن نوع جديدى از فعاليت اقتصادى شد . يكى از نتايج پايدارتر يكپارچگى سياسى شبهقارهء هندوستان و امنيت ناشى از دولت ثابت و متمركز امكان توسعهء انواع اصناف پيشهوران و در نتيجه بازرگانى بود . « 1 » كفايت ادارى باعث رونق بازرگانى شد و حرفههاى روستايى تدريجا به صورت صنايع كوچك درآمد . پارهاى از ارباب حرفهها و پيشهها مانند اسلحهسازان و كشتىسازان و غيره را دولت مستقيما استخدام و از پرداخت ماليات معاف مىكرد . اما ديگر پيشهوران كه در كارگاههاى دولت بهكار مشغول بودند مانند كارگاههاى ريسندگى و بافندگى و معادن دولتى مىبايست ماليات بپردازند . ديگران يا بهطور فردى و مستقل كار مىكردند و يا در اغلب موارد به عنوان عضو صنف . اصناف بزرگ بودند و تشكيلاتى پيچيده داشتند . به سود پيشهوران بود كه به عضويت اصناف درآيند ؛ زيرا از پرداخت هزينههاى ناشى از كاركردن انفرادى معاف مىشدند و از رقابت با صنف پرهيز مىكردند . از ديدگاه دولت وجود اصناف ،
هامش
( 1 ) . توزيع ظروف سفالى سياهرنگ و صيقليافته در سدهء سوم ق . م در سراسر هندوستان دليلى است بر توسعهء بازرگانى در دورهء مئوريان .