اين مطلب دلالت دارد بر اتفاق آنان بر اينكه ثقة الإسلام كلينى ميان علماى اسلام جايگاه ارزندهاى دارد ، هيچ كس درباره او سخن زشت بر زبان نياورد مگر اينكه دروغِ او برملا شد و ميانِ علما رسوا گشت « 1 » .
ابن اثير ، كلينى را از مُجدِّدان اماميه در رأس قرن سوم مىشمارد « 2 » .
امّا محمّد بن على بن حسين بن موسى بن بابَوَيْه قمى - صاحب كتاب « مَن لا يَحْضُرُه الفقيه » - داراى تأليفات فراوانى است ، حافظهاش ضرب المثل شد « 3 » . وى از خاندانى عالى قدر و بافضيلت به شمار مىآيد . ابن ابى طى درباره خاندانِ او مىگويد : « بيتِ علم و جلالت » « 4 » ، پدرش از عالمانِ بزرگ شيعه و در زمره مصنِّفانِ آنها به شمار مىرفت « 5 » .
وى بلند مرتبه ، حافظ احاديث ، رجال شناس و ناقد اخبار بود ، در ميان قمىها چونان او در حفظ و فزونى علم ديده نشده است ؛ حدود 300 كتاب دارد « 6 » ، وى فتنه حسين بن منصور حلّاج را در قم از بين بُرد « 7 » ، بزرگان شيعه در جوانىاش از او حديث دريافت مىكردند « 8 » ، گروهى - از جمله شيخ مفيد - از او روايت كردهاند .
شيخ مفيد ، شاگردِ شيخ صدوق و استاد شيخ طوسى ، به ابن المعلِّم لقب يافت . وى صاحب تصانيف بديعى است كه به حدود 200 اثر مىرسد « 9 » . رياستِ متكلمان شيعه به
هامش
( 1 ) . دفاع عن الكافى 1 : 38 .
( 2 ) . جامع الأصول 12 : 220 .
( 3 ) . سير اعلام النبلاء 16 : 303 .
( 4 ) . لسان الميزان 2 : 2 .
( 5 ) . سير اعلام النبلاء 16 : 304 ، ترجمه 212 .
( 6 ) . الفهرست ( طوسى ) : 237 ، ترجمه 710 .
( 7 ) . نگاه كنيد به مقدمه المقنع والهداية : 22 .
( 8 ) . رجال نجاشى : 389 .
( 9 ) . لسان الميزان 5 : 368 .