زيد بن على داراى يك كتاب فقهى است كه از ميان نسخههاى خطى قديمى در كتابخانه امپروز در شهر ميلانو « 1 » به دست آمد و به سرزمينهاى جنوبى عرب اختصاص دارد .
اين نسخه خطى ، قديمىترين مجموعه در فقه اسلامى به شمار مىآيد و در ارتباط با تاريخ تأليف در فقه اسلامى ، شايسته است مورد توجّه قرار گيرد « 2 » .
اين كتاب به نام مسند الإمام زيد بن علي به چاپ رسيده است .
ليكن حق اين است كه از عصر رسول خدا صلى الله عليه و آله مُدَوَّناتى هست كه از كتابِ مجموعِ امام زيد قديمىترند . نمونه ملموس آن ، به قرن اول هجرى باز مىگردد و در رساله حقوق و
صحيفه سجاديّه
نمود يافته كه ابو حمزه ثمالى و ديگران ، آنها را تدوين كردند . اين دو نمونه زنده ، تا به امروز نمايان است .
شايان ذكر است كه مدوّناتِ گران سنگِ امام سجّاد عليه السلام شيوه جديدى را در فرهنگ مُدَوّن مسلمانان ارائه داد و قلمروى را گشود كه پيوسته ميراث انديشه مسلمان را افزون ساخت .
« دعا » و « حقوق » از مهمترين و ريشهدارترين مايههاى فرهنگى مسلمانان است . امام سجّاد عليه السلام پرداختن به اين دو را - در عصر خود - ضرورى يافت ؛ چراكه اخلاق اسلامى و حقوق فردى و اجتماعى در دورانِ يزيد و پس از آن ، در آستانه نابودى قرار گر فت . تدوين اين دو رساله امام عليه السلام به منزله تدوين بيمارى هاى اين مرحله از تاريخ و راههاى علاجِ آن است ، و سندى تاريخى براى مرحلهاى مهم از تعاليم اسلامى و علمِ تازهاى - از علوم اسلامى - به شمار مىآيد .
و اين امر بر توثيق مُدَوَّنات امام زيد بن على ( اگر انتساب به او درست باشد ) و امام محمّد باقر عليه السلام مىافزايد ؛ زيرا در موارد بسيارى نقل مىكنند كه از پدرشان و از اجدادشان روايت شده است .
هامش
( 1 ) . شهرى در شمال ايتاليا .
( 2 ) . نگاه كنيد به : الإمام الصادق والمذاهب الأربعة 1 : 550 ؛ تمهيد لتاريخ الفلسفة الإسلاميّة : 200 .