گفت : سُلَيم راست مىگويد : اين حديث را ما مىشناسيم « 1 » .
امام باقر عليه السلام و زيد بن على و حسين اصغر - فرزندان امام سجّاد عليه السلام - رسالهاى را درباره احكام حج از پدرشان روايت كردهاند « 2 » .
مشهور است كه امام باقر عليه السلام و « زيد » به امر تدوين اهتمام داشتند . در مقدمه كتاب مفاتيح كنوز السُنّة ، شيخ احمد محمّد شاكر ، كتاب المجموع يا مسند الإمام زيد ( به فرض صحّت اين انتساب ) را قديمىترين كتابِ موجود از كتابهاى ائمّه پيشين ، مىشمارد « 3 » .
استاد محمّد عجاج خطيب نيز مىگويد :
. . . المجموع از مهمترين اسنادِ تاريخى است كه از آغاز تصنيف و تأليف در اوائل قرن دوم هجرى ، خبر مىدهد . اين نكته را ما با بررسى مصنّفات و مجاميع به دست آورديم بىآنكه بتوانيم نخستين نمونه ملموس آنها را دريابيم مگر مُوطَّأ مالك كه تأليف آن پيش از پايان نيمه قرن دوم هجرى پايان يافت . بر اين اساس ، نگارش المجموع سى سال پيش از آن مىباشد .
روشن است كه المجموع چاپ شده ، فقه و حديث را با هم گرد آورده است و در بر دارنده دو مجموعه فقهى و حديثى مىباشد ، ليكن اين دو به هم پيوستهاند « 4 » .
استاد اسَد حيدر به نقل از كتاب تمهيد لتاريخ الفلسفة الإسلاميّة مىنويسد :
هامش
( 1 ) . رجال كشّى 1 : 167 / 321 ؛ وسائل الشيعة 27 : 101 .
( 2 ) . اين رساله را چاپخانه فرات - در بغداد - با مقدمه علّامه سيّد هبة الدين شهرستانى چاپ كرده است .
( 3 ) . مفاتيح كنوز السنّة ، مقدّمه شيخ احمد شاكر ( غ ) .
( 4 ) . السنّة قبل التدوين : 371 .