ابن سراقه گويد : « ميان در ( يعنى در كعبه ) و جايگاه نماز آدم عليه السلام - كه پس از فراغت از طواف توبهاش از سوى خداوند قبول شد - نُه ذراع فاصله داشته است . و مقام ابراهيم در اين مكان قرار داشته است . در همين مكان بود كه رسول خدا صلى الله عليه و آله به هنگام انجام طواف خويش دو ركعت نماز بجاى آورده و آيهء
وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى
بر او نازل گرديد ، سپس به وسيلهء حضرت ، به نقطهء كنونى ، كه در فاصلهء بيست ذراعى كعبه است ، انتقال يافت تا اينكه به وسيلهء طواف كنندگان ، نماز گزاران قطع نگردد . پس از آن ، در نتيجهء سيلى كه در دوران خلافت عمربن خطاب جارى گرديد ، مقام از جاى خود كنده شد و به پايين مكه منتقل گرديد و آنگاه به دستور عمر به جايگاه پيشين خود برگردانده شد و در همان نقطهاى كه پيامبر صلى الله عليه و آله نهاده بود ، از نو تثبيت گرديد . « 1 » تا اينجا تمامى گفتههاى پيشينيان در مورد جايگاه مقام را ، بدون هرگونه دخل و تصرّف و اظهار نظرى بازگو كرديم و اكنون سزاوار است كه بهترين گفته را از اين ميان برگزينيم و به شما ارائه دهيم .
در صورتىكه حدود قديم مسجدالحرام را آنچنانكه پيش از اين گذشت ، در ذهن خود مجسم كنيد و جايگاه خانه را كه به صورت تپهاى بلند و مرتفع بر روى زمينى پوشيده از شن و ريگ بوده است تصور نماييد و اينكه ابراهيم عليه السلام كعبه را به وسيلهء گِل و گچ بنا نكرد بلكه ديوارهاى آن را به صورتى سنگچين بالا آورد و سقفى بر آن قرار نداد و نيز اگر اين را تصور كنيد كه مردمان دوران جاهليت در سايهء كعبه و گِرد آن مىنشستند و مذاكرات عمومى مهم خويش را انجام مىدادند ، در حالىكه در آن دوران ، مسجدالحرام داراى حصار و ديوارى نبود ، تا اينكه عمربن خطاب به هنگام توسعهء مسجدالحرام ديوار كوتاهى بر آن قرار داد . و اينجاست كه براى شما روشن مىگردد كه از گفتههاى پيشين بهترين آنها و نزديكترين به حقيقت همان روايت بيهقى در سنن خويش مىباشد كه مقام در دوران رسول خدا صلى الله عليه و آله و زمان ابىبكر ، متصل به خانه بوده و در اين حال بوده تا اينكه به وسيلهء عمربن خطاب ، مقام از خانه فاصله گرفت . و با گفته ابن حجر عسقلانى در « فتح البارى » كه مقام در دوران ابراهيم عليه السلام در كنارخانه و متصل به آن بوده كه به وسيلهء عمر به
هامش
( 1 ) - تاريخ عمارة المسجد الحرام ، نوشتهء حسين عبداللَّه باسلامه .