گوسفندان اسماعيل قرار داده بود . بنابراين مساحت حجر در آن زمان ، به مقدار نيمى از مساحت كنونى آن بوده است ؛ يعنى نيمى از حجر كه در مقابل ديوار نيمدايرهاى قرار گرفته است ؛ زيرا نيمهء نخست حجر در مقابل ديوار كعبه و دو درِ ورودى به حجر ، بدون شك بخشى از كعبه به شمار مىآيند ؛ چون در ساختمان ابراهيم عليه السلام و ساختمان ابن زبير دو ورودى حِجر جزو خانه بوده است . « 1 » بنابراين ، مكان دفن حضرت اسماعيل و مادرش هاجر و دختران شوهر نكردهء او ، در نيمهء اول حجر يعنى در مقابل ديوار قرار دارد .
حطيم و حجر اسماعيل
« ابراهيم رفعت پاشا » در كتاب « مرآة الحرمين » در مورد حطيم مىنويسد :
« حطيم » هم اكنون به ديوارى كه بر حجر كشيده شده ، اطلاق مىگردد .
ابن عباس در اين باره گفته است : « حطيم » فاصلهء ميان حجرالأسود و مقام ابراهيم و زمزم و حجر اسماعيل است ؛ يعنى به فضاى محصورى كه در بين كعبه و حجر از غرب و مقام و زمزم از شرق قرار گرفته اطلاق مىگردد . اين مطلب را « ازرقى » به نقل از ابن جريح روايت كرده است . در كتابهاى حنفيان آمده : « حطيم » به مكانى كه در آن ناودان سرازير است ، گفته مىشود . اين گفته به نظر صحيحتر مىآيد زيرا مكان ياد شده قسمتى است كه از كعبه جدا شده « 2 » و بيشتر صاحبنظران ، گفتهء دوم را پذيرفتهاند .
و « حجر » قسمتى است كه به وسيلهء حطيم - ديوار - در بر گفته شده است .
« ازرقى » گويد : حضرت ابراهيم عليه السلام حجر را در كنار خانه ، به صورت سايبانى از
هامش
( 1 ) - ابن زبير بنابر روايتى كه از عايشه نقل گرديده است قسمتى از حجر را به هنگام ساختمان كعبه بدان افزود كه پس از آن حجاج اين افزوده را منهدم كرده و كعبه و حجر را به حالت نخستين خود در آورد و همانطور كه پيش از اين ياد كرديم بر طبق روايات صحيحهاى كه از ائمه معصومين بهدست ما رسيده است كعبه كنونى و حِجر از نظر مساحت همان ساختمانى است كه حضرت ابراهيم خليل عليه السلام بر طبق فرمان الهى بنا كرده است . « مترجم »
( 2 ) - اين گفته مورد نظر ما شيعيان نمىباشد در اين باره پيش از اين سخن به ميان آمد . « مترجم »