كشته شدن عثمان شورشيان و همپيمانان مدنى آنان را بر مركز خلافت مسلّط كرد و طلحه و على عليه السّلام نامزدهاى بالقوهء جانشينى بودند . چنين مىنمايد كه در ميان مصريان از طلحه ، كه در مقام مشاور آنان عمل كرده بود و كليد بيت المال را در دست داشت ، حمايتهايى شده باشد . امّا كوفيان و بصريان ، كه از مخالفت على در توسل به زور آگاهى يافته بودند و نيز بيشتر انصار ، ظاهرا به پسرعموى پيامبر گرايش داشتند . ديرى نپاييد كه اينان برترى يافتند و چنين برمىآيد كه بويژه مالك اشتر رهبر كوفيان در فراهم آوردن زمينه انتخاب على سهم بسزايى داشته است .
روايتهاى مربوط به اين رويدادها و فعاليتهاى على عليه السّلام كه موجب شد او با عنوان جانشين خلافت به رسميت شناخته شود ، تا حدودى مغشوش و متناقض است . بدين ترتيب ، سير اين تحولات را فقط با توجّه به عدم قطعيت نسبى مىتوان مجددا پى گرفت .
روايتى از علقمة بن وقّاص ليثى كنانى « 1 » ، مشاور نزديك طلحه « 2 » ، حكايت از آن دارد كه در آغاز تلاشهايى بىثمر صورت گرفته است تا شورايى از قريشيان گرد هم آيند و دربارهء جانشينى پيامبر بحث و گفتگو كنند . علقمه از جمع شدن گروهى در خانهء مخرمة بن نوفل ، پدر مسور ، سخن مىگويد . ابو جهم بن حذيفه گفت : « با هر كسى از شما بيعت كنيم نبايد در قصاص دخالت كند » . عمّار بن ياسر لب به اعتراض گشود : « دربارهء خون عثمان ، خير » . ابو جهم پاسخ داد : « ابن سميه ، تو به خاطر چند تازيانه كه خوردهاى تقاضاى قصاص دارى ، امّا از خون عثمان قصاص نمىكنى ؟ » آنگاه اجتماع در هم ريخت . « 3 » از هيچ يك از شركت كنندگان ديگر نامى برده نشده است . حضور علقمة بن وقّاص را مىتوان دليلى بر آن دانست كه طلحه هم در آن ميان بوده است ، امّا احتمال نمىرود كه على نيز در آنجا حضور يافته باشد . عمار گويا قصد داشت از انتخاب طلحه ، كه در آن هنگام ظاهرا قصاص مرگ عثمان را جايز مىدانست تا خلافت را به دست گيرد ، جلوگيرى كند ، زيرا طلحه بيش از همه در تحريك شورشيان و حركت آنها كوشيده بود .
هامش
( 1 ) ابن سعد ، طبقات ، ج 5 ، ص 43 ؛ ابن حجر ، تهذيب ، ج 7 ، ص 280 .
( 2 ) ر . ك : طبرى ، ج 1 ، ص 3104 ، كه در آن گفته مىشود طلحه نظر وى را بر نظر فرزند خود محمد ترجيح مىدهد .
( 3 ) ابن عساكر ، تاريخ مدينهء دمشق : ترجمة الامام على بن ابى طالب ، به اهتمام محمد باقر محمودى ( بيروت ، 1975 ) ، ج 3 ، ص 96 .