[ نطق الهى وتغير در ذات ]
متن :
قَالَ عِمْرَانُ : يَا سَيِّدِي ، أَ لَيْسَ قَدْ كَانَ سَاكِتاً قَبْلَ الْخَلْقِ ، لَا يَنْطِقُ ثُمَّ نَطَقَ ؟ قَالَ الرِّضَا عليه السلام : لَا يَكُونُ السُّكُوتُ إِلَّا عَنْ نُطْقٍ قَبْلَهُ . وَالْمَثَلُ فِي ذلِكَ أَنَّهُ لَا يُقَالُ لِلسِّرَاجِ هُوَ سَاكِتٌ لَا يَنْطِقُ ، وَلَا يُقَالُ إِنَّ السِّرَاجَ لَيُضِيءُ فِي مَا يُرِيدُ أَنْ يَفْعَلَ بِنَا ؛ لِأَنَّ الضَّوْءَ مِنَ السِّرَاجِ لَيْسَ بِفِعْلٍ مِنْهُ وَلَا كَوْنٍ ، وَإِنَّمَا هُوَ لَيْسَ شَيْءٌ غَيْرَهُ ، فَلَمَّا اسْتَضَاءَ لَنَا قُلْنَا قَدْ أَضَاءَ لَنَا حَتَّى اسْتَضَأْنَا بِهِ ، فَبِهذَا تَسْتَبْصِرُ أَمْرَكَ .
شرح :
چون كه حضرتِ نور وولايت اعني امام عليه السلام حكم كرد به اين كه صفات واسما از قبيل مشيت ونحو آن محدَث است ومتغيّر ومنتقل از عدم به وجود وذات اوّل تعالى قديم است وثابت ومنزه از حدوث تغير ، عمران شبهه كرد . وتقرير آن اين است كه :
از جملهء صفات ، نطق است وحدوث مخلوقات موقوف است بر أو ؛ زيرا كه تا خدا نگويد كه موجود بشويد ، موجود نمىشوند ومخلوقات محدثاند وقبل از وجود مخلوقات ذات اوّل تعالى ساكت بود به سكوت أزلي ومخلوقات هم در كتم عدم به رقاد نيستى در خواب بودند وناطق به لفظ « كن » شد ، پس أكوان خلعت وجود پوشيدند وبه عرصهء « أَتَيْنَا طَآلِعِينَ » « 1 » كوشيدند . پس خدا ساكت بود ، ناطق شد وتغير در ذات أو صادق - وتعبير / 38 / از ذات بدون مشيت ، به سكوت واز مشيت واراده به نطق كرد ، چنان كه در آيهء شريفه واقع شده است : « إِنَّمَآ أَمْرُهُ إِذَآ أَرَادَ شَيًا أَن يَقُولَ لَهُ كُن فَيَكُونُ » « 2 » - وتوهّم نمود كه ايجاد موجودات موقوف است به تكلم به لفظ « كن » وغافل شد از لزوم تسلسل .
پس جواب داد امام عليه السلام به اين كه لفظ سكوت در اينجا مناسب وملايم نيست ؛ به علّت آن كه سكوت نمىشود مگر در وقتي كه پيش از أو نطق بوده باشد وپيش از نطق يعنى قبل از حصول ملكهء تكلم چون كه نطق از جملهء صفات مفتقره بر ملكات است ، تا نطق كاشف از ملكه صادر نشود سكوت استعمال نمىشود .
هامش
( 1 ) . سورهء فصلت ، آيهء 11 .
( 2 ) . سورهء يس ، آيهء 82 .