كثرت در مجردات به واسطهء « كل ممكن زوج تركيبي » « 1 » ودر مادّيات تركيب / 21 / از عناصر واضح است .
واين معنى بنا بر نسخهاى است كه در آن نسخه تجزيه ديده شده بود كه مشتق از جزء باشد ودر بعضي نسخ تجربه ديده شده است بنا بر أو ؛ يعنى همچنان كه مخلوقات تحصيل علم از تجربه مىكنند ، خداوند علم ذاتي دارد ، نه محتاج تجربه است .
بدان اين را كه از ما شنيدى ؛ يعنى تعقّل كن ودر ذهنِ خود راسخ نما واين را قاعدهء كلى قرار ده وأصل كلّى دان وبنا بگذار بر أو آن چيزى كه دانستى صواب ؛ يعنى چون كه قاعدهء حقّه را ميزان علم قرار دادى وهر جا مطلبي حقّى از آن مقولة ادراك نمودى ، بدان كه فرد اين كلى است .
ومىتوان گفت كه مرادِ امام عليه السلام از لفظ « قولك ودعواك » بودن ذات اوّل است عالم به ضمير ؛ زيرا كه موجد علم ضمير خواهد بود . پس علم به ضمير محتاج ضمير ديگر مىشود ؛ به علّت اين كه آن ضمير سبب علم اين ضمير خواهد بود . پس وقتي كه عالم شد ضمير را به سبب ضمير ديگر ، حلول خواهد كرد اقلًّا در أو دو قوّهء ادراك واين منافى با وحدت ذاتية است . پس ابطال وحدت كردى وحال آن كه قائل به وحدت شده بودى .
[ أنواع مخلوقات ]
متن :
قَالَ عِمْرَانُ : يَا سَيِّدِي ، أَ لَا تُخْبِرُنِي عَنْ حُدُودِ خَلْقِهِ ؟ كَيْفَ هِيَ ؟ وَمَا مَعَانِيهَا ؟ وَعَلَى كَمْ نَوْعٍ تَكُونُ ؟ قَالَ عليه السلام : قَدْ سَأَلْتَ فَافْهَمْ ، « 2 » إِنَّ حُدُودَ خَلْقِهِ عَلَى سِتَّةِ أَنْوَاعٍ : مَلْمُوسٍ وَمَوْزُونٍ وَمَنْظُورٍ إِلَيْهِ وَمَا لَا ذَوْقَ لَهُ وَهُوَ الرُّوحُ ، وَمِنْهَا مَنْظُورٌ إِلَيْهِ وَلَيْسَ لَهُ وَزْنٌ وَلَا لَمْسٌ وَلَا حِسُّ وَلَا لَوْنٌ وَلَا ذَوْقٌ وَالتَّقْدِيرُ وَالْأَعْرَاضُ وَالصُّوَرُ وَالطُّولُ وَالْعَرْضُ ، وَمِنْهَا الْعَمَلُ وَالْحَرَكَاتُ الَّتِي تَصْنَعُ الْأَشْيَاءَ وَتَعْمَلُهَا وَتُغَيِّرُهَا
هامش
( 1 ) . يعنى هر موجودِ مجرّدِ ممكن از تركيب وجود وماهيت ، تحقق يافته است .
( 2 ) . قال قد سألت فاعلم . « نسخه » .