امام صادق عليه السّلام فرموده است : « مقصود ، امتى است كه دعاى ابراهيم عليه السّلام در حق آنان به اجابت رسيده است . امّتى كه خداوند آن حضرت را از ميان آنان و به سوى ايشان برانگيخته است . ايشان امت ميانهرو و بهترين امتى هستند كه بر جهانيان پديدار شده است » . عياشى اين روايت را در تفسير خود آورده است .
ما وقتى اين آيه را در كنار آيه
« وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ »
« 1 » - كه با توجه به واژهء منكم ، مقصود از امت در آن ، بعضى از ايشان خواهند بود - بگذاريم درمىيابيم كه در هردو آيه مقصود از امتى كه امر به معروف و نهى از منكر مىكنند امامانى هستند كه رهبرى امت و مسؤليت پيشوايى ايشان را به عهده گرفتهاند .
كلينى از امام صادق عليه السّلام روايت كرده است كه در پاسخ اين سؤال كه آيا امر به معروف و نهى از منكر بر همهء امت واجب است ؟ فرمود : خير . گفته شد : به چه دليل ؟ فرمود : اين واجب برعهدهء كسى است كه قوى و مطاع و نسبت به معروف و منكر آگاه باشد ؛ امّا بر كسى كه ضعيف است و توان شناخت حق از باطل را ندارد واجب نيست » . [ امام عليه السّلام فرمودند : ] دليل اين ادعا ، آيهء شريفهء :
« وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ »
است ؛ چون آيه خاص است نه فراگير ؛ چنان كه در جاى ديگر فرموده است :
« وَ مِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ »
« 2 » و نفرمود : بر امت موسى يا بر همهء قوم او ؛ در حالىكه ايشان در آن روز امتهاى متعددى بودند و امت بر واحد و بيشتر اطلاق مىشود ؛ چنان كه خداوند مىفرمايد
« إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً »
« 3 » يعنى ابراهيم خود امّتى مطيع خدا بود . بنابراين كسى كه قدرت و پشتوانه و پيروان لازم را ندارد ، در ترك اين واجب بر او حرجى نيست » . « 4 »
دقت كنيد كه چگونه مسؤوليت امت را - با استنباط از آيات قرآن و از روى استدلالى لطيف - بر دوش پيشوايان امّت نهاده است .
از آنچه گفتيم روشن شد كه اين حديث ، به هيچيك از دو وجه ، ارتباطى با مسأله
هامش
( 1 ) . آل عمران 3 : 104 .
( 2 ) . اعراف 7 : 159 .
( 3 ) . نحل 16 : 120 .
( 4 ) . تفسير برهان ، ج 1 ، ص 307 و 308 .