نحويان اين اشكال را به انحاى مختلف توجيه نمودهاند . مثلا گفتهاند : إنّ در اين جا بهمعناى نعم است . به اينان اشكال شده كه در اين صورت ، نمىبايست لام بر سر خبر بيايد . در پاسخ گفتهاند : هرگاه در جملهاى مبتدا محذوف باشد دخول لام بر خبر جايز است . به اينان اعتراض شده كه اگر مبتدا محذوف است چگونه مىتوان بين حذف و تأكيد جمع كرد ؟ امّا از نظر ما اينگونه توجيهات تكلّف غير قابلقبول است . آنچه پذيرفتنى است قرائت حفص است كه مبناى قرائت جمهور مسلمانان مىباشد ؛ اما قرائت ابو عمرو با ياء ( هذين ) با اصل منطبق است ؛ هرچند قرائت شاذّ است و مورد قبول نيست .
2 . در سوره مائده آيه 69 ؛ آيهء شريفهء
« إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هادُوا وَ الصَّابِئُونَ وَ النَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ »
« 1 » اغلب و الصابئون را به رفع خواندهاند چون عطف است بر محل اسم إنّ . فرّاء مىگويد : « هر گاه اسم همچون ضمير و موصول بهگونهاى باشد كه اعراب در آن ظاهر نگردد ، جايز است بر محل آن عطف شود ؛ نظير اين شعر ضابى بن حارث برجمى :
فمن يك أمسى بالمدينة رحله * فإنّى و قيّار بها لغريب « 2 »
بشر بن حازم نيز گفته است :
و الّا فاعلموا إنّا و أنتم * بغاة ما بقينا في شقاق » « 3 »
رفع در آيه ، به دليل مناسبت واو در هادوا ( نظير عطف بر توهّم ) ترجيح داده شده است . سيبويه نقل كرده كه اعراب مىگويند : « إنّهم اجمعون ذاهبون » و « إنّك و زيد قائمان » و آن را نظير اين شعر دانسته است :
« بدا لى أنّي لست مدرك ما مضى * و لا سابق شيئا إذا كان جائيا » « 4 »
هامش
( 1 ) . « كسانى كه ايمان آوردهاند و كسانى كه يهودى و صابئى و مسيحىاند ، هركس به خدا و روز بازپسين ايمان آورد و كار نيكو كند ، پس نه بيمى بر ايشان است و نه اندوهگين خواهند شد » .
( 2 ) . هركس كه كاروان او در شهر ، شب را به صبح رساند من و قيّار ( نام اسب او است ) در آن شهر غريبانه به سر مىبريم . توضيح اينكه قيّار كه بر اسم « انّ » عطف شده به شكل مرفوع آمده است . « مترجم »
( 3 ) . و الّا بدانيد ما و شما از سركشانيم ؛ مادام كه در جدال و جدايى باقى باشيم . « انتم » ضمير رفع است كه بر اسم « إنّ » عطف شده است . « مترجم »
( 4 ) . بر من آشكار شده كه گذشته را درك نخواهم كرد و بر آنچه آينده است پيشى نخواهم توانست گرفت . سابق ( ادامه پاورقى در صفحه بعد )