و گاهى نيز اين حمد و سپاس در اثر توجه به الطاف و عطاياى صاحب نعمت است و گاهى به علت طمع و علاقه به
احسان او است و گاهى هم در اثر ترس از او ، واقع مىشود ، اين است كه حمد و سپاس انگيزههاى مختلفى دارد و به همهء اين علل و انگيزههاى چهارگانهء حمد ، در اين سوره اشارت رفته و علت اختصاص آن به ذات اقدس پروردگار روشن گرديده است .
توضيح اينكه : در جملهء « الحمد الله » به كمال و لياقت ذاتى پروردگار كه اولين علت و انگيزهء حمد و سپاس است ، اشاره گرديده است كه ذات اقدس پروردگار تمام صفات كمال را دارا و از تمام عيوب و نقائص منزه و مبرا است و در نتيجه ذاتاً سزاوار تمام انواع و اقسام حمدها و ثناها است .
در جملهء « رب العالمين » به انگيزهء دوم حمد اشاره شده است كه خلق و ايجاد تمام موجودات ، نعمت وجود و هستى تربيت روحى و جسمى و تمام عوامل رشد و پرورش همه و همه از خدا است و بايد در برابر اين همه احسان و نيكى ، او را حمد و سپاس گفت .
جملهء « الرحمن الرحيم » انگيزهء سوم حمد و سپاس را بيان مىكند و مىگويد : چون خداوند ، رحمان و رحيم و سرچشمهء رحمت است . بايد به احسان و نيكىها و الطاف و مراحم وى اميدوار بود و به اقتضاى همان توقع و اميدوارى به احسان و عنايتهاى خداوند است كه بايد او را ستود و حمد و ثنايش نمود ، با در نظر گرفتن اين نكته معلوم مىشود كه آيهء « الرّحمان الرّحيم » در سورهء حمد تكرارى و يا براى تأكيد نيست ، بلكه در مرحلهء اوّل ( در آيهء بسم الله ) براى تيمن و تبرك و در مرحلهء دوم براى بيان علت اختصاص داشتن تمام حمد و سپاس به خدا آمده است .
جملهء « مالك يوم الدين » نيز انگيزهء و علت چهارم حمد و سپاس را بازگو مىكند و انسان را به اين حقيقت متوجه مىسازد كه پايان و برگشت تمام اعمال و امور همهء انسانها به او است ، حكومت و سلطنت روز بازپسين با او است . حساب و
بيان در علوم و مسائل كلى قرآن ( فارسى ) — صفحة 779
مساهمون: السيد الخوئي
ص٧٧٩