8 - دين : به معناى جزا و حساب است و اين هر دو معنى را در جملهء « مالك يوم الدين » مىتوان منظور كرد زيرا حساب ، مقدمه جزا است و روز حساب عيناً همان روز جزا است .
سپاس مخصوص خدا است :
خداوند متعال با جملهء « الحمد الله رب العالمين » اين واقعيت را براى بشر يادآور مىشود كه مفهوم حمد و هر آنچه حمد و سپاس خداوند ناميده مىشود ، اختصاص به ذات مقدس او دارد .
اين يك حقيقت مسلم و روشنى است كه دلائل فراوانى آن را تأييد و ثابت مىكند . اينك نمونهاى از اين دليل :
1 - حسن و كمال هر فعلى ناشى از حسن و كمال فاعل و عامل آن است و چون خداوند متعال ، كمال مطلق است و كوچكترين عيب و نقصى در او نيست ، قهراً كار و عمل او هم يك عمل كامل و شايسته و خالى از هر گونه عيب و نقص خواهد بود ، چنان كه اين معنى در قرآن مجيد هم آمده است آن جا كه مىگويد :
« قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ . . . » . ( سورهء اسراء / 84 )
« بگو هر كس طبق روش [ و خلق و خوى ] خود عمل مىكند . »
اما غير خدا چون از نواقص خالى نيست ، به ناچار اعمال وى نيز بى نقص و عيب نخواهد بود ، پس عملى كه نيك محض و خالى از هر نقص باشد ، به خدا اختصاص دارد و صدور چنين عمل كامل و نيك محض از غير او امكانپذير نيست .
اين است كه تنها ذات اقدس و كامل او ، سزاوار حمد و سپاس است و محال است كه كسى جز او سزاوار حمد و سپاس باشد و جملهء « الحمد الله » نيز به همين حقيقت اشارت و دلالت دارد زيرا به طورى كه قبلًا گفتيم ؛ كلمهء « الله » علم و نام خاص و همان ذات اقدس و اكملى است كه تمام صفات كمال و عظمت را داراست
بيان در علوم و مسائل كلى قرآن ( فارسى ) — صفحة 776
مساهمون: السيد الخوئي
ص٧٧٦