علم و در شناخت راويان ، كتابهاى پر شمارى نگاشتند و بسيار كوشيدند و تلاش كردند و راوى ثقه را از راوى متّهم و ضعيف را از قوى جدا كردند ؛ كارى بسيار سودمند و ستوده . زيرا بىدينان و زنديقان ، احاديث ساختگى زشت و نفرتانگيز پر شمارى را در ميان احاديث جاى دادهاند ؛ احاديثى كه شنيدنش مردمان را تباه كرد و شخص فريبخورده ، با اين پندار كه اينها سخنان صاحبِ دين است ، به هلاكت افتاد و به سوى دروغ شتافت و به هرزگى گراييد . از بدبختى و گرفتارى به خدا پناه مىبريم !
اين كتابى كه شيخ ابوبكر ، حافظ احمد بن على بن ثابت خطيب بغدادى - رحمه اللَّه - نگاشته و « تاريخ بغداد » ناميده است ، در اين دانش ، كتاب شكوهمند و ارجدارى به شمار مىآيد . وى براى نگارش آن ، خود را به رنج افكند و بىخوابى كشيد و زمان درازى را صرف كرد . خداى متعال او را پاداش و جزاى نيك دهد ! جز آنكه اين كتاب ، بسيار طولانى است و طولانى بودن ، آفاتى دارد كه نخستين آن ملالآورى آن است و ملول شدن خواننده ، انگيزهء وانهادن كتاب است . از اين رو ، از خدا طلب خير كردم و آن را خلاصه نمودم . « 1 »
2 . سمعانى
: خطيب نزديك به صد كتاب نوشت كه تكيهگاه محدّثان شدند .
« التاريخ الكبير لمدينة السلام بغداد » يكى از آنهاست . « 2 »
3 . ابن خلّكان
: احمد بن على بن ثابت بن احمد بن يحيى بن مهدى ، ابن ثابت بغدادى ، معروف به خطيب ، صاحب تاريخ بغداد و ديگر نوشتههاى سودمند ، از حافظان استواركار و دانشمندان چيرهدست است كه تنها « تاريخ بغداد » ش براى اثبات دانش او بس است ؛ چرا كه نشان دهندهء آگاهى عظيمى است . « 3 »
4 . ذهبى
: حافظ ابن عساكر گفته است : شنيدم كه حسين بن محمّد از ابن خيرون
هامش
( 1 ) . مختار تاريخ بغداد ، اثر ابن جزلهء بغدادى ، مخطوط .
( 2 ) . الانساب 5 / 151 .
( 3 ) . وفيات الاعيان 1 / 92 .