بزرگ حاكم نيشابورى در علم حديث است و در انواع دانشها بر او برترى دارد . وى داراى مناقبى مشهور و آثارى فراوان است كه به هزار جزء مىرسد ( سپس ستايشهاى ديگران را در حقّ او ياد كرده است ) . « 1 »
9 . سبكى
: امام بيهقى در شمار پيشوايان مسلمين و راهنمايان مؤمنين و دعوتكنندگان به ريسمان استوار الاهى است . وى فقيهى شكوهمند ، حافظى بزرگ ، اصولىاى ماهر ، زاهدى پرهيزكار و فرمانبردار خدا ، برخاستهاى به يارى مذهب در اصول و فروع و كوهى از كوههاى دانش بود . او يگانهء عصر خويش و تكسوار ميدان علم و چيرهدستترين محدّثان در فهم و سريعترين آنان در دريافت و نيكوقريحهترين آنها شد و شمارهء آثارش به هزار جزء رسيد ؛ آثارى كه نگارش آنها براى احدى ميسّر نگشت ؛ مانند : « السنن الكبير » : كتابى كه همانندش در دانش حديث از حيث پيراستگى و ترتيب و نيكويى ، نوشته نشده است ؛ « معرفة السنن و الآثار » : كتابى كه هيچ فقيه شافعى مذهبى از آن بىنياز نيست . همهء آثار او نوشتههايى لطيف و خوشترتيب و پيراسته و پرفايدهاند و هر فرد آگاهى كه آنها را ببيند ، گواهى مىدهد كه نگارش چنين كتابهايى براى پيشينيان او ميسّر نشده است .
در سخن شيخ ما ذهبى ، آمده است كه بيهقى نخستين كسى است كه نصوص شافعى را گردآورد ؛ ليكن اين گونه نيست ، بلكه او آخرين فردى است كه نصوص شافعى را جمع كرد و از همين روست كه گردآوردهء او بيش از آنچه در كتب پيشينيان است ، نصوص را فرا گرفته است . من كسى را نمىشناسم كه پس از وى به گردآورى نصوص پرداخته باشد ؛ چرا كه او اين راه را براى كسان پس از خود بست . وى در بيهق مىزيست ؛ سپس والى نيشابور از او خواست كه به اين شهر برود تا كتاب « المعرفة » را بر او بخواند . ( در دنباله ، سخنان امام الحرمين و عبدالغافر و شيخ القضات ، فرزند بيهقى ، و ذهبى آمده است ) . « 2 »
هامش
( 1 ) . مرآت الجنان ، حوادث سال 458 .
( 2 ) . طبقات الشافعيّه 4 / 8 .