9 . فخر رازى
: در ميان محدّثان پسين ، دانشمندترين و تواناترين و پژوهندهترين آنان در دانش حديث ، اينها هستند : ابوالحسن دارقطنى ، حافظ ابوعبداللَّه حاكمنيشابورى ، شيخ ابونُعَيم اصفهانى ، حافظ ابوبكر بيهقى ، امام ابوبكر عبداللَّه بن محمّد بن زكريّا جوزقى ( صاحب كتاب المتّفق ) ، امام و خطيب صاحب تاريخ بغداد و امام ابوسليمان خطابى كه دريايى در حديث و لغت بود و در وصفش گفتهاند :
حديث را براى ابوسليمان قرار دادند ، همان گونه كه حديد ( آهن ) را براى ابوسليمان ؛ و مقصودشان از ابوسليمان دومى ، داوود نبى عليه السلام است . همو كه خداى متعال دربارهاش مىفرمايد : « وَ أ لَنَّا لَهُ الْحَديدَ : و آهن را براى او نرم گردانيديم . » « 1 » اين دانشمندان - پس از بخارى و مسلم - صدرنشينان اين علماند و همگىشان بر بزرگداشت شافعى همداستاناند . « 2 »
10 . نووى
: نامها و شرح حال صاحبان آنها را از كتابهاى پيشوايان و حافظان و چهرههاى سرشناسى كه در اين علم به پيشوايى مشهور و در نزد همگان ، مورد اعتمادند ، نقل كردم ؛ مانند : تاريخ بخارى و ابن ابىخيثمه و خليفة بن خيّاط ( معروف به سنان ) و طبقات صغير و طبقات كبير ، اثر محمّد بن سعد و كاتبِ واقدى ( ابن سعد ثقه است ؛ هرچند استاد او واقدى ضعيف است ) و جرح و تعديلِ ابن ابىحاتم و ثقات ابىحاتم ، ابن حِبّان ، و تاريخ نيشابور ، اثر ابوعبداللَّه حاكم و تاريخ بغدادِ خطيب و تاريخ همدان و تاريخ دمشق اثر حافظ ابوالقاسم ، ابن عساكر ، و ديگر كتب بزرگ تاريخ و غير آن . « 3 »
11 . نووى
( پس از نقل سخن حاكم و ديگران در وصف بخارى ) : اينها همه ، اندكى از مناقب و ويژگيهاى برجسته و خويهاى نيكو و حالات گهربار اوست كه به بدانها اشارتى كردم ؛ چرا كه اينها از امور شناخته شده و روشن است . مناقب بخارى را نمىتوان تمام و كمال ذكر كرد ؛ چرا كه از حدّ شماره بيرون است . مناقب و كمالاتى چون : حفظ و درايت و اجتهاد در تحصيل ، و روايت و پارسايى و فايده بخشى ، و پاكدامنى و دنياپرهيزى ، و پژوهندگى و استوارسازى ، و توان و
هامش
( 1 ) . سبأ ( 34 ) / 10 .
( 2 ) . مناقب الشافعى ، وجه سوم از باب چهارم .
( 3 ) . تهذيب الاسماء و اللّغات 1 / 6 .