تكذيبكنندگان را بريده ، و نظم عجيبى است كه چارههاى چارهانديشان ( مقابله با قرآن ) را باطل ساخته ، و اثرى است كه در جانها دارد ، و فايدههايى است كه قطع نمىشود ( وى اين منظور را ) جايى بيان داشته كه گويد : « سپاس مر خداى راست كه راههاى هدايت را براى ما گشود ، و براى آن پيچ و خمى قرار نداد ، بلكه آن را استوار ، و مفصّل ، و روشن نازل ساخت ، باطل را به آن ؛ نه از پيشروى ، و نه از پشتسر ، راهى نيست ، و فروفرستاده شده از جانب پروردگار حكيم حميد است ، . . . و با تركيب همراه اعجازش طمع حيلهگران را بريد ، و با نظم عجيبش ، از ميان تزوير مزوّران متجلّى و آشكارش گردانيد ، و آن را كتابى قرار داد براى تلاوت كه ادامه تلاوت آن ملالت نمىآورد ، و براى استماع كه گوشها آن را دفع نمىكند ، و آن را كتابى ( هميشه ) تازه آفريد كه با دستبهدست شدن كهنه نمىشود ، و كتابى عجيب كه عجايبش تمام نمىگردد ، و كتابى مفيد كه فوائدش انقطاع ندارد ، و كتابى كه به سبب آن كتابهاى پيشين را نسخ كرد ، و كتابى كه معانى بسيارش را در لفظ اندك گرد آورد ، و اين است معناى قول پيامبر خدا ( ص ) كه فرمود : « اوتيت جوامع الكلم » « 1 » .
سپس بيان داشته كه رسيدن به شناخت بلاغت قرآن ، جز با تأمّل مكرّر ، و دانش وسيع ، و فهم اسلوبهاى كلام عرب ممكن نيست ؛ پس گفته است « 2 » : « و همانا برترى قرآن را كسى مىشناسد كه بسيار در آن تأمّل نموده ، و علمش گسترش يافته ، و اساليب كلام عرب ، و تنوع عرب در آن اساليب و امتياز لغت ايشان را بر ساير لغات فهميده باشد . سپس به مقايسه ميان لغت و بلاغت قرآن ، و ميان لغت عرب و بلاغتشان پرداخته است ، و آن مقايسه ، بعد از اين است كه بيان نموده كه بلاغت قرآن مربوط به تأليف و نظم ، و روانى معانى ، و دلنشينى الفاظ ، و در تأثيرى است كه قرآن در جانها دارد ؛ زيرا وجدان آدمى را از طريق درك و احساس برمىانگيزاند ، و دلها را تكان مىدهد : زيرا اسلوب قرآن نفوس بشرى را همچون كسى كه عارف به اسرار آن است ، مورد خطاب قرار مىدهد ، همانطوركه وى جنبه لغوى قرآن را فراموش نكرده ، و آن را به عنوان وسيلهاى براى تعبير و بيان مورد بحث قرار داده است .
ابن قتيبه ، انواعى از بديع قرآن را ياد كرده ، و در ميان آنها ، از مجاز « 3 » ، و استعاره ، و مقلوب ، و حذف ، و اختصار ، و تكرار ، و زيادت ، و كنايه و تعريض ، و مخالفت ظاهر لفظ با معنايش ، سخن
هامش
( 1 ) - اللّسان ، ج 9 ص 404 .
( 2 ) - تأويل مشكل القرآن ، به تصحيح السيد احمد صقر ص 10 .
( 3 ) - تأويل مشكل القرآن ص 76 - 212 .