از سر گرفت ، زيرا سخن در معناى اول پايان پذيرفت ، و سكوت بر آن نيكو شد ، پس آن سخن را قطع كرد ، و آن معنايى را كه لحظهاى پيش آشكار ساختيم ، بيان داشت ، و پس از آن درحالىكه از خبر اخراج گياه از جماد به خبر اخراج حيوان از حيوان منتقل گرديد ، گفت :
« وَ مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ »
، و اين گفتار مكمّل سخن واقع شد ، و در اين جمله كه خبر مبتداى مستأنف مىباشد و تقدير آن چنين است : « و هو مخرج الميّت من الحىّ » اسم فاعل آورد ، تا نظم جمله دوم بر قياس نظم جمله اول قول خداى - عزّ و جلّ :
« إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوى »
واقع شود ، زيرا خبر انّ در جمله دوم ، اسم است ، پس بلاغت ايجاب كرد در جمله دوم نيز اسم باشد ، و خداوند در مقام مدح ذات ، به اخراج ميّت از حىّ بدون نام بردن اخراج حىّ از ميّت ( بيرون آوردن زنده از مرده ) اكتفا كرد زيرا اخراج ميّت از حىّ طبق عادت مألوف و قواى مدرك عقلهاى ما سختتر از اخراج زنده از مرده است :
زيرا عنصر زنده چهبسا با حركت خود به خروج كمك كند ، و چهبسا خداوند هنگامى كه نيروى وى صلاحيّت خروج را يافته ، در او استعداد يافتن راه خروج از محلّ تنگ به محل گشاده قرار داده باشد ، پس كسى كه بر اخراج به صورت سختتر تواناست ، بر اخراج بر وجه آسانتر تواناتر است ؛ چنان كه خداى - سبحانه - درباره معاد خبر داده است :
« وَ هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ
« 1 »
»
و وقتى آن مطالب را دانستى بر تو ثابت مىشود حكمت اينكه آيه سوره انعام مخالف با آيات مشابه ديگر آمده ، و بنابراين ، اشكال بر طرف ، و سؤال منتفى مىشود ؛ و اللّه اعلم .
و ايضاح را نوع ديگرى است كه ايضاح ، بر اشكال مقدّم است ، مانند گفتار خداى - تعالى - :
« نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ
« 2 »
»
پس همانا ظاهر آيه محتمل اباحه وطى براى زوج در هريك از دو محلّ معهودى است كه بخواهد ، و اين اباحه متضمّن اشكالى است كه بر هيچ صاحب عقل و دينى پوشيده نيست ، و ليكن چون قول خداى - تعالى - :
« نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ »
در آغاز كلام واقع شده ، و كلمه حرث ( در اين آيه ) به معناى محلّ بذر و محلّ زرع و محلّ اميد رويش و مظانّ رشد و نمو است ، بنابراين دانسته شد كه مراد خداى از « انّى شئتم » مخيّر بودن واطى در انتخاب هيئتى است كه بر آن ، در محلّ مخصوص با همسرش نزديكى مىكند ، بنابراين معناى « أنّى شئتم » ، « كيف شئتم من الهيات » يا « أنّى » به معناى « متى » ( - هرگاه ) است ، و معناى آن جمله « متى شئتم من الزّمان » ( - هر وقتى از زمان كه بخواهيد ) است ؛ و الله اعلم .
و از باب ايضاح است گفتار خداى - تعالى - :
وَ لا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ
هامش
( 1 ) - سورة الرّوم ؛ 30 ، آيه 27
( 2 ) - سورة البقرة ؛ 2 ، آيه 223